1982 Anayasası, 21/1/2017 tarihli ve 6771 sayılı Kanunla yapılan ve halkoylamasıyla kabul edilen değişiklikle parlamenter sistemi terk ederek “Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi” adı verilen düzene geçmiştir. Bu düzende Bakanlar Kurulu ve Başbakanlık kaldırılmış, yürütme tek başlı hâle gelmiş ve yürütme yetkisi doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanında toplanmıştır. Konu, hem yasama-yürütme ilişkileri hem de sınavda sık sorulan nitelikli çoğunluklar bakımından önemlidir.
Sistemin temel özellikleri
AY m.8 de yürütme yetkisi ve görevinin Cumhurbaşkanı tarafından Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılacağını belirtir. Sistemin ayırt edici yönleri şöyle özetlenebilir:
- Yürütme tek başlıdır; devlet başkanlığı ve hükümet başkanlığı aynı kişide birleşir.
- Cumhurbaşkanı ve TBMM ayrı ayrı halk tarafından, ancak aynı gün seçilir (AY m.77).
- Güvenoyu ve gensoru yoktur; Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar Cumhurbaşkanına karşı sorumludur (AY m.106).
- Karşılıklı fesih benzeri bir mekanizma vardır: Hem Meclis hem Cumhurbaşkanı seçimlerin yenilenmesine karar verebilir; bu durumda iki seçim birlikte yapılır (AY m.116).
Cumhurbaşkanının seçimi
- Görev süresi: Beş yıl. Bir kimse en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir.
- Aday gösterme: Siyasi parti grupları; en son genel seçimlerde toplam geçerli oyların tek başına veya birlikte en az yüzde beşini almış siyasi partiler; en az yüz bin seçmen.
- Seçim: Geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday seçilir. İlk oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, izleyen ikinci pazar günü ilk iki aday arasında ikinci oylama yapılır ve geçerli oyların çoğunluğunu alan kazanır.
- İkinci oylamaya katılacak adaylardan biri herhangi bir nedenle seçime katılmazsa, boşalan adaylık birinci oylamadaki sıraya göre doldurulur. Tek aday kalırsa oylama referandum şeklinde yapılır; aday geçerli oyların salt çoğunluğunu alamazsa yalnızca Cumhurbaşkanı seçimi yenilenir.
- Seçim tamamlanamazsa yenisi göreve başlayıncaya kadar mevcut Cumhurbaşkanının görevi devam eder.
Cumhurbaşkanı göreve başlarken TBMM önünde AY m.103’teki metinle andiçer.
Görev ve yetkiler
AY m.104 yetkileri tek maddede toplamıştır. Sınav açısından önemli olanlar:
- Gerekli gördüğünde yasama yılının ilk günü Mecliste açılış konuşması yapmak; iç ve dış siyaset hakkında Meclise mesaj vermek.
- Kanunları yayımlamak, tekrar görüşülmek üzere geri göndermek; kanunlar ve İçtüzük hakkında AYM’de iptal davası açmak.
- Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atamak ve görevlerine son vermek; üst kademe kamu yöneticilerini atamak ve bunların atanma usulünü Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlemek.
- Milletlerarası andlaşmaları onaylamak ve yayımlamak.
- Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları gerekli gördüğünde halkoyuna sunmak.
- Millî güvenlik politikalarını belirlemek; TBMM adına Başkomutanlığı temsil etmek; TSK’nın kullanılmasına karar vermek.
- Sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle kişilerin cezalarını hafifletmek veya kaldırmak.
- Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmelik çıkarmak.
Cumhurbaşkanının bireysel nitelikteki ceza hafifletme yetkisi ile genel ve özel af karıştırılmamalıdır: Af ilanı, üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla kullanılan bir TBMM yetkisidir (AY m.87).
Bunların yanında Cumhurbaşkanının önemli seçme-atama yetkileri vardır: AYM’nin on iki üyesini seçer (AY m.146), HSK’nın dört üyesini seçer (AY m.159), Danıştay üyelerinin dörtte birini seçer (AY m.155) ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısını Yargıtay Genel Kurulunun belirlediği beşer aday arasından seçer (AY m.154). Devlet Denetleme Kurulu (DDK) Cumhurbaşkanlığına bağlıdır; Cumhurbaşkanının isteği üzerine idari soruşturma, inceleme ve denetleme yapar, ancak yargı organları DDK’nın görev alanı dışındadır (AY m.108).
Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğu
Parlamenter sistemdeki “sorumsuzluk” kuralının yerini AY m.105’teki cezai sorumluluk düzeni almıştır. Süreç adım adım ilerler:
- Önerge: TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğu (301) bir suç işlendiği iddiasıyla soruşturma açılmasını isteyebilir.
- Soruşturma kararı: Meclis önergeyi en geç bir ay içinde görüşür; üye tamsayısının beşte üçünün (360) gizli oyuyla soruşturma açılabilir.
- Komisyon: Siyasi partilerin güçleri oranında gösterdiği adaylar arasından ad çekmeyle kurulan on beş kişilik komisyon, iki ay içinde rapor verir; gerekirse bir aylık kesin ek süre tanınır.
- Yüce Divana sevk: Rapor on gün içinde dağıtılır, dağıtımdan itibaren on gün içinde görüşülür; üye tamsayısının üçte ikisinin (400) gizli oyuyla Yüce Divana sevk kararı verilebilir.
- Yargılama: Yüce Divan yargılaması üç ay içinde tamamlanır; tamamlanamazsa bir defaya mahsus üç aylık ek süre verilir.
Hakkında soruşturma açılmasına karar verilen Cumhurbaşkanı seçim kararı alamaz. Yüce Divanda seçilmeye engel bir suçtan mahkûm edilen Cumhurbaşkanının görevi sona erer. Görevdeyken işlendiği iddia edilen suçlar için bu usul görev bittikten sonra da uygulanır. Yüce Divan yargılamasındaki üç artı üç aylık süre, 2025’te yeniden düzenlenen 6216 sayılı Kanun m.57/2’de de yer alır.
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar
Cumhurbaşkanı seçildikten sonra bir veya daha fazla Cumhurbaşkanı yardımcısı atayabilir (AY m.106/1). Yardımcılar ve bakanlar milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından atanır; TBMM önünde andiçerler. Milletvekili iken atanırlarsa üyelikleri sona erer.
Vekâlet ve makamın boşalması
| Durum | Sonuç (AY m.106) |
|---|---|
| Geçici ayrılma (hastalık, yurt dışı gibi) | Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder ve yetkileri kullanır |
| Makamın herhangi bir nedenle boşalması | 45 gün içinde Cumhurbaşkanı seçimi; o zamana kadar yardımcı vekâlet eder |
| Boşalmada genel seçime 1 yıl veya daha az kalmışsa | TBMM seçimi de Cumhurbaşkanı seçimiyle birlikte yenilenir |
| Boşalmada genel seçime 1 yıldan fazla kalmışsa | Seçilen Cumhurbaşkanı TBMM seçim tarihine kadar görev yapar; bu süre dönemden sayılmaz |
Sorumluluk
Yardımcılar ve bakanlar hakkında görevleriyle ilgili suç iddiasında Cumhurbaşkanı için öngörülen çoğunluklar aynen uygulanır: salt çoğunlukla önerge, beşte üçle soruşturma, üçte ikiyle Yüce Divana sevk. Görevleriyle ilgili olmayan suçlarda ise yasama dokunulmazlığından yararlanırlar. Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri ile teşkilat yapısı Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.
Seçimlerin yenilenmesi
- TBMM, üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.
- Cumhurbaşkanı da seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.
- Her iki durumda TBMM genel seçimi ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır; yeni seçilenlerin görev süresi beş yıldır. Eski organların yetkileri yenileri göreve başlayıncaya kadar sürer.
İkinci dönemdeki Cumhurbaşkanına yeniden adaylık hakkını yalnızca Meclisin yenileme kararı verir; Cumhurbaşkanının kendi kararıyla yenilenen seçimde bu imkân yoktur.
Millî savunma ve olağanüstü hal
Başkomutanlık TBMM’nin manevi varlığından ayrılamaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil edilir. Genelkurmay Başkanı Cumhurbaşkanınca atanır (AY m.117). Millî Güvenlik Kurulu tavsiye niteliğindeki kararlarını Cumhurbaşkanına bildirir (AY m.118).
AY m.119’a göre olağanüstü hal ilan yetkisi Cumhurbaşkanına aittir. Savaş, seferberlik, ayaklanma, yaygın şiddet hareketleri, tabii afet, tehlikeli salgın hastalık veya ağır ekonomik bunalım gibi sebeplerle yurdun tamamında veya bir bölgesinde altı ayı geçmemek üzere ilan edilir. Karar aynı gün Resmî Gazetede yayımlanır ve TBMM onayına sunulur. Meclis süreyi kısaltabilir, uzatabilir veya OHAL’i kaldırabilir. Uzatma Cumhurbaşkanının talebiyle her defasında dört ayı geçemez; savaş hâlinde bu sınır aranmaz. Olağanüstü hal Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ayrı notta işlenmiştir.
Özet
- Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir; yürütme tek başlıdır; Bakanlar Kurulu, güvenoyu ve gensoru kaldırılmıştır.
- Adaylık şartları: 40 yaş, yükseköğrenim, milletvekili seçilme yeterliliği, Türk vatandaşlığı; görev süresi 5 yıl, en fazla iki dönem.
- Aday gösterme: parti grupları, birlikte veya tek başına %5 oy almış partiler, 100.000 seçmen.
- Cezai sorumluluk: salt çoğunluk önerge → 3/5 soruşturma → 15 kişilik komisyon → 2/3 Yüce Divana sevk → 3+3 ay yargılama.
- Soruşturma açılan Cumhurbaşkanı seçim kararı alamaz; seçilmeye engel suçtan mahkûmiyet görevi sona erdirir.
- Makam boşalırsa 45 gün içinde seçim yapılır, yardımcı vekâlet eder; genel seçime 1 yıl veya daha az kalmışsa iki seçim birlikte yenilenir.
- Meclisin 3/5 ile yenileme kararı, ikinci dönemdeki Cumhurbaşkanına bir defa daha adaylık imkânı verir.
- OHAL’i Cumhurbaşkanı en çok 6 ay için ilan eder; Meclis her defasında en çok 4 ay uzatabilir.