Seçimler, millet egemenliğinin (AY m.6) somut olarak kullanıldığı başlıca yoldur; siyasi partiler ise Anayasanın ifadesiyle “demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları”dır. Bu iki kurum birlikte demokratik devletin işleyişini belirler. Sınavlarda seçim ilkeleri, seçilme engelleri, Yüksek Seçim Kurulunun yapısı, seçim barajı ile siyasi partilerin kapatılması ve “odak olma” ölçütü sık sık sorulur.
Seçme, seçilme ve siyasi faaliyet hakkı (m.67)
AY m.67/1’e göre vatandaşlar, kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya bir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir.
Seçim ilkeleri
| İlke | Anlamı |
|---|---|
| Serbest oy | Seçmen oyunu baskı ve yönlendirme olmaksızın kullanır. |
| Eşit oy | Her seçmenin tek oyu vardır ve oyların ağırlığı eşittir. |
| Gizli oy | Kimin kime oy verdiği bilinemez. |
| Tek dereceli | Seçmen temsilciyi doğrudan seçer; ara seçiciler (ikinci seçmenler) yoktur. |
| Genel oy | Oy hakkı servet, eğitim, cinsiyet gibi ölçütlerle sınırlanmaz. |
| Açık sayım ve döküm | Oylar herkese açık olarak sayılır ve tutanağa geçirilir. |
| Yargı yönetim ve denetimi | Seçimlerin yönetimi ve denetimi yargı organlarına aittir. |
Seçme hakkı ve oy kullanamayanlar
- Seçme yaşı: On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma haklarına sahiptir (m.67/3).
- Oy kullanamayanlar (m.67/5): Silah altında bulunan er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ile taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlüler. Tutuklular ise oy kullanabilir; ceza infaz kurumları ve tutukevlerinde oy kullanılmasına ilişkin seçim emniyeti tedbirleri Yüksek Seçim Kurulunca tespit edilir.
Seçim kanunlarına ilişkin iki önemli kural
- Seçim kanunları, temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini bağdaştıracak biçimde düzenlenir (m.67/6).
TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri
Milletvekili sayısı ve seçilme yeterliliği
- TBMM, genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluşur (m.75).
- On sekiz yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir (m.76/1).
- Seçilemeyenler (m.76/1): En az ilkokul mezunu olmayanlar, kısıtlılar, askerlikle ilişiği olanlar, kamu hizmetinden yasaklılar, taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis ile ağır hapis cezasına hüküm giymiş olanlar ve maddede sayılan yüz kızartıcı suçlar ile kaçakçılık, resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırma, Devlet sırlarını açığa vurma, terör eylemlerine katılma ve bu gibi eylemleri tahrik ve teşvik suçlarından biriyle hüküm giymiş olanlar, affa uğramış olsalar bile milletvekili seçilemez.
- Görevden çekilme şartı (m.76/2): Hâkimler ve savcılar, yüksek yargı organları mensupları, yükseköğretim kurumlarındaki öğretim elemanları, YÖK üyeleri, memurlar, işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri ve Silahlı Kuvvetler mensupları görevlerinden çekilmedikçe aday olamaz ve seçilemez.
Seçim dönemi, erteleme ve ara seçim
- TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde yapılır (m.77/1).
- Savaş sebebiyle yeni seçimlerin yapılmasına imkân görülmezse TBMM seçimlerin bir yıl geriye bırakılmasına karar verebilir; sebep sürüyorsa bu işlem tekrarlanabilir (m.78/1-2).
- Ara seçim (m.78/3-4): Her seçim döneminde bir defa yapılır; genel seçimden otuz ay geçmedikçe ara seçime gidilemez. Ancak boşalan üyeliklerin sayısı üye tamsayısının yüzde beşini bulursa ara seçimin üç ay içinde yapılmasına karar verilir. Genel seçimlere bir yıl kala ara seçim yapılamaz. Bir ilin veya seçim çevresinin TBMM’de hiç üyesi kalmazsa, boşalmayı takip eden doksan günden sonraki ilk pazar günü ara seçim yapılır (m.78/5).
Cumhurbaşkanlığı seçimi (m.101)
- Aday olabilme: Kırk yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşı.
- Görev süresi beş yıl; bir kimse en fazla iki defa seçilebilir. Ancak Cumhurbaşkanının ikinci döneminde Meclis seçimlerin yenilenmesine karar verirse Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir (m.116/3).
- Aday gösterme: Siyasi parti grupları, en son genel seçimlerde toplam geçerli oyların tek başına veya birlikte en az yüzde beşini almış siyasi partiler ve en az yüz bin seçmen.
- Seçim: Geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday seçilir; sağlanamazsa izleyen ikinci pazar günü ilk iki aday arasında ikinci oylama yapılır ve geçerli oyların çoğunluğunu alan seçilir.
Yüksek Seçim Kurulu (m.79)
Seçimler yargı organlarının genel yönetim ve denetimi altında yapılır. Seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlüğüyle ilgili bütün işlemleri yapma, seçim konularıyla ilgili yolsuzlukları, şikâyet ve itirazları inceleme ve kesin karara bağlama, milletvekili ve Cumhurbaşkanlığı seçim tutanaklarını kabul etme görevi Yüksek Seçim Kurulunundur. YSK kararları aleyhine başka bir mercie başvurulamaz.
| Konu | Kural |
|---|---|
| Üye sayısı | 7 asıl, 4 yedek |
| Seçim | Altısı Yargıtay, beşi Danıştay Genel Kurullarınca kendi üyeleri arasından, üye tamsayılarının salt çoğunluğunun gizli oyuyla |
| Başkan ve başkanvekili | Üyeler salt çoğunluk ve gizli oyla kendi aralarından seçer |
| Yedek üyeler | Yargıtay ve Danıştaydan seçilmiş üyeler arasından ad çekmeyle ikişer yedek üye ayrılır; Başkan ve Başkanvekili ad çekmeye girmez |
Seçim sistemi ve baraj
2839 sayılı Kanun m.2’ye göre milletvekili seçimi tek derecelidir ve nispi temsil sistemine göre yapılır. Seçim çevresindeki sandalyeler, partilerin oylarının sırasıyla bire, ikiye, üçe… bölünmesiyle elde edilen paylara göre dağıtılır (m.34; uygulamada d’Hondt yöntemi olarak bilinir).
Baraj, 7393 sayılı Kanunla (2022) yüzde ondan yüzde yediye indirilmiştir. Seçim ittifakı yapılması hâlinde baraj hesabında ittifak yapan partilerin oylarının toplamı esas alınır ve bu partiler için ayrıca baraj hesabı yapılmaz.
Siyasi partiler
Kuruluş ve üyelik (m.68)
AY m.68’e göre vatandaşlar siyasi parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden ayrılma hakkına sahiptir; parti üyesi olabilmek için on sekiz yaşını doldurmuş olmak gerekir. Siyasi partiler önceden izin almadan kurulur ve faaliyetlerini Anayasa ve kanun hükümleri içinde sürdürür.
Partinin genel merkezi Ankara’dadır; parti, kuruluş bildirisi ve gerekli belgelerin İçişleri Bakanlığına verilmesiyle tüzel kişilik kazanır (2820 s. K. m.8). Bir partinin seçimlere katılabilmesi için illerin en az yarısında oy verme gününden en az altı ay önce teşkilat kurmuş ve büyük kongresini yapmış olması gerekir (2820 s. K. m.36/1).
Üye olamayanlar (m.68/5): Hâkimler ve savcılar, Sayıştay dahil yüksek yargı organları mensupları, memur statüsündeki kamu görevlileri, işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler mensupları ve yükseköğretim öncesi öğrenciler. Yükseköğretim elemanlarının üyeliği ancak kanunla düzenlenebilir ve kanun bunların merkez organlar dışında parti görevi almasına cevaz veremez (m.68/6). Yükseköğretim öğrencilerinin üyeliğine ilişkin esaslar kanunla düzenlenir.
Devlet yardımı: Devlet, siyasi partilere yeterli düzeyde ve hakça mali yardım yapar (m.68/son).
Partilerin uyacağı esaslar (m.68/4, m.69)
Parti tüzük ve programları ile eylemleri; Devletin bağımsızlığına, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına, eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı olamaz; herhangi bir tür diktatörlüğü savunmayı amaçlayamaz; suç işlenmesini teşvik edemez (m.68/4). Partiler ticari faaliyete girişemez; faaliyetleri ve parti içi düzenleri demokrasi ilkelerine uygun olur. Partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunluğunu Anayasa Mahkemesi, Sayıştaydan yardım sağlayarak denetler; bu denetim sonunda verilen kararlar kesindir (m.69/1-3).
Kapatma davası ve yaptırımlar
- Tüzük ve programa dayalı kapatma: Tüzük ve programın m.68/4’e aykırı bulunması hâlinde temelli kapatma kararı verilir.
- Eyleme dayalı kapatma ve “odak” ölçütü: Eylemler nedeniyle temelli kapatma ancak partinin bu nitelikteki fiillerin işlendiği bir odak hâline geldiğinin AYM’ce tespiti hâlinde mümkündür. Fiillerin parti üyelerince yoğun şekilde işlenmesi ve bunun büyük kongre, genel başkan, merkez karar veya yönetim organları ya da TBMM grup genel kurulu veya grup yönetim kurulunca zımnen veya açıkça benimsenmesi ya da fiillerin doğrudan bu organlarca kararlılık içinde işlenmesi hâlinde parti odak hâline gelmiş sayılır (m.69/6).
- Kapatma yerine Devlet yardımından yoksun bırakma: AYM, fiillerin ağırlığına göre temelli kapatma yerine partinin Devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakılmasına karar verebilir (m.69/7).
- Yabancı yardım: Yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan ve Türk uyrukluğunda olmayan gerçek ve tüzel kişilerden maddi yardım alan partiler temelli kapatılır (m.69/10).
- Sonuçlar: Temelli kapatılan parti başka ad altında kurulamaz. Kapatılmaya beyan veya faaliyetleriyle sebep olan kurucular dahil üyeler, kapatma kararının Resmî Gazete’de gerekçeli olarak yayımlanmasından başlayarak beş yıl süreyle başka bir partinin kurucusu, üyesi, yöneticisi ve deneticisi olamaz (m.69/8-9).
- Karar çoğunluğu: Siyasi partilerin kapatılmasına veya Devlet yardımından yoksun bırakılmasına karar verilebilmesi için AYM Genel Kurulunda toplantıya katılan üyelerin üçte iki oy çokluğu şarttır (m.149/3).
Özet
- Seçim ilkeleri: serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm, yargı yönetim ve denetimi (m.67/2).
- Seçme ve seçilme yaşı 18; er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve taksirli suç dışındaki hükümlüler oy kullanamaz; tutuklular kullanabilir.
- Seçim kanunlarındaki değişiklikler yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.
- TBMM 600 üyelidir; TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde yapılır; savaşta seçimler bir yıl ertelenebilir.
- YSK 7 asıl 4 yedek üyeden oluşur (6 Yargıtay, 5 Danıştay); kararlarına karşı başka mercie başvurulamaz.
- Milletvekili seçiminde nispi temsil ve %7 ülke barajı uygulanır; ittifakta baraj ittifak oylarının toplamına göre hesaplanır.
- Partiler izin almadan, en az 30 kurucuyla kurulur ve İçişleri Bakanlığına bildirimle tüzel kişilik kazanır.
- Kapatma: Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının davası, AYM’nin kesin kararı, odak ölçütü, üçte iki çoğunluk, beş yıllık siyasi yasak; kapatma yerine Devlet yardımından yoksun bırakma mümkündür.