Milletlerarası özel hukuk (MÖH), birden fazla devletin hukuk düzeniyle bağlantılı özel hukuk ilişkilerinde hangi hukukun uygulanacağını, hangi devletin mahkemesinin yetkili olduğunu ve yabancı kararların Türkiye’de nasıl sonuç doğuracağını inceler. Türk hukukunda temel kaynak 2007 tarihli 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanundur (MÖHUK). Ders müfredatında ayrıca vatandaşlık hukuku (5901 sayılı Kanun) ve yabancılar hukuku (6458 sayılı YUKK) da bu dalın içinde ele alınır. Bu notta dersin bütününe hâkim olan kavramlar ve MÖHUK’un genel hükümleri işlenmektedir.
MÖHUK’un kapsamı ve yabancılık unsuru
Hükümden üç unsur çıkar: (1) ilişki özel hukuka ait olmalıdır (vergi, ceza, idare hukuku ilişkileri kapsam dışıdır); (2) ilişki yabancılık unsuru taşımalıdır; (3) Kanun üç konuyu düzenler: kanunlar ihtilafı (uygulanacak hukuk), milletlerarası yetki ve tanıma-tenfiz.
Yabancılık unsurunun görünümleri
Yabancılık unsuru, ilişkinin en az bir öğesinin yabancı bir hukuk düzenine bağlanmasıdır. Öğretide genellikle üç grupta toplanır:
| Unsurun yeri | Örnek |
|---|---|
| Kişiler (süjeler) | Taraflardan birinin yabancı uyruklu olması ya da yerleşim yeri veya mutad meskeninin yurt dışında bulunması |
| Konu | Satılan malın veya mirasa dahil taşınmazın yurt dışında bulunması |
| Sebep (olgu) | Sözleşmenin yurt dışında kurulması, haksız fiilin yurt dışında işlenmesi |
İki Türk vatandaşı arasında Türkiye’de kurulan ve Türkiye’de ifa edilecek bir sözleşmede yabancılık unsuru yoktur; MÖHUK’a başvurulmaz, doğrudan Türk maddi hukuku uygulanır. Taraflardan birinin yurt dışında yerleşik olması veya ifanın yurt dışında gerçekleşecek olması ise ilişkiyi milletlerarası nitelikli hâle getirir.
Kanunlar ihtilafı kuralının yapısı
MÖH’ün çekirdeği kanunlar ihtilafı kurallarıdır. Bu kurallar uyuşmazlığı doğrudan çözmez; yalnızca hangi devletin hukukunun uygulanacağını gösterir. Bu yüzden “atıf kuralı” veya “bağlama kuralı” olarak da anılırlar. Uyuşmazlığı asıl çözen, bu kuralın gösterdiği hukukun maddi hukuk hükümleridir.
Her kanunlar ihtilafı kuralı iki öğeden oluşur:
- Bağlama konusu: Kuralın düzenlediği hukuki mesele (ör. “evlenme ehliyeti ve şartları”, “haksız fiilden doğan borçlar”).
- Bağlama noktası: Meseleyi belirli bir hukuka bağlayan olgu (ör. “millî hukuk”, “haksız fiilin işlendiği ülke”).
MÖHUK m.13/1’de bağlama konusu evlenme ehliyeti ve şartları, bağlama noktası ise tarafların evlenme anındaki vatandaşlığıdır.
Başlıca bağlama noktaları
| Bağlama noktası | Kullanıldığı başlıca alanlar |
|---|---|
| Vatandaşlık (millî hukuk) | Ehliyet, evlenme şartları, miras (m.9, 13, 20) |
| Mutad mesken | Nafaka, tüketici sözleşmesi, basamaklı bağlamalarda (m.19, 26) |
| Malın bulunduğu yer | Aynî haklar, taşınmaz sözleşmeleri (m.21, 25) |
| İşlemin yapıldığı yer | Şekil (m.7), evliliğin şekli (m.13/2) |
| Haksız fiilin işlendiği yer | Haksız fiiller (m.34) |
| Tarafların seçtiği hukuk | Sözleşmeler (m.24) |
| En sıkı ilişki | Seçim yoksa sözleşmeler, istisna kuralları (m.24/4, m.34/3) |
Bağlama türleri
- Tek bağlama: Tek bir bağlama noktası vardır (ör. nafaka: alacaklının mutad meskeni, m.19).
- Basamaklı (kademeli) bağlama: Bir bağlama noktası yoksa sıradakine geçilir (ör. evliliğin genel hükümlerinde müşterek millî hukuk, yoksa müşterek mutad mesken, o da yoksa Türk hukuku; m.13/3).
- Seçimlik (alternatif) bağlama: Birden çok hukuktan herhangi birine uygunluk yeterlidir; amaç işlemi ayakta tutmaktır (ör. şekil: yapıldığı yer hukuku veya esasa uygulanan hukuk; m.7).
- Birlikte (kümülatif) uygulama: Birden fazla hukuk aynı anda gözetilir (ör. evlat edinmede diğer eşin rızası konusunda eşlerin millî hukukları birlikte uygulanır; m.18/2).
Kaynaklar
İç kaynaklar
- MÖHUK: Genel hükümler (m.1–8), kanunlar ihtilafı kuralları (m.9–39), milletlerarası yetki (m.40–49), tanıma ve tenfiz (m.50–63).
- Özel kanunlar: 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, dersin vatandaşlık ve yabancılar hukuku bölümlerinin temel metinleridir. Yabancı boşanma kararlarının idari yoldan nüfusa tescilini düzenleyen 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m.27/A da MÖH bakımından önem taşır.
- Yargı kararları ve öğreti: Kanunda düzenlenmemiş genel sorunların (nitelendirme, ön mesele, kanuna karşı hile) çözümünde yol gösterir.
Milletlerarası kaynaklar
MÖHUK m.1/2, Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşmelerin hükümlerini saklı tutar. Bir sözleşmenin uygulama alanına giren meselede önce o sözleşmeye bakılır, MÖHUK ancak boşlukta veya sözleşmenin kapsamı dışında uygulanır. AY m.90/5 de usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalara kanun hükmü tanır. Uygulamada sık karşılaşılan örnekler; yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizine ilişkin 1958 tarihli New York Sözleşmesi, milletlerarası mal satımına ilişkin Viyana Sözleşmesi (CISG) ve Lahey Konferansı bünyesinde hazırlanan çocuk kaçırma, tebligat ve delil sözleşmeleridir.
Yabancı hukukun uygulanması
Bu hükümden çıkan sonuçlar:
- Kanunlar ihtilafı kuralları emredicidir; taraflar ileri sürmese de hâkim kendiliğinden uygular. Uyuşmazlık yabancılık unsuru taşıyorsa hâkim MÖHUK’u resen işletir.
- Yabancı hukuk ispatı gereken bir vakıa değil, hukuk kuralıdır. İçeriğini tespit etmek hâkimin görevidir; taraflardan yalnızca yardım istenebilir. Bu nedenle yabancı hukuku ispat edemeyen tarafın davayı kaybetmesi söz konusu olmaz.
- Tüm araştırmalara rağmen yabancı hukukun içeriği tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır. Bu, hâkimin araştırma yükümlülüğünü yerine getirmesinden sonra başvurulan bir yedek çözümdür; ilk aşamada kolaycılıkla Türk hukukuna geçilemez.
Hukuk seçimine izin verilen hâllerde, taraflarca aksi açıkça kararlaştırılmadıkça, seçilen hukukun maddi hukuk hükümleri uygulanır (m.2/4). Birden fazla bölgesel hukuk düzenine sahip devletlerde (ör. federal devletler) hangi bölge hukukunun uygulanacağı o devletin hukukuna, belirleyici hüküm yoksa ihtilafla en sıkı ilişkili bölge hukukuna göre belirlenir (m.2/5). Atıf (m.2/3) ayrı notta ele alınmıştır.
Değişken ihtilaf
Bağlama noktası zaman içinde değişebilir: kişi vatandaşlık değiştirir, mutad meskenini başka ülkeye taşır. Bu durumda hangi andaki bağlama noktasının esas alınacağı sorununa değişken ihtilaf denir.
Genel kural dava tarihidir. Ancak Kanun pek çok yerde bağlama anını açıkça sabitlemiştir:
| Mesele | Esas alınan an |
|---|---|
| Nişanlanma ehliyeti ve şartları | Nişanlanma anı (m.12/1) |
| Evlenme ehliyeti ve şartları | Evlenme anı (m.13/1) |
| Evlilik malları (seçim yapılmamışsa) | Evlenme anı (m.15/1) |
| Soybağının kuruluşu | Çocuğun doğum anı (m.16/1) |
| Evlat edinme ehliyeti ve şartları | Evlat edinme anı (m.18/1) |
| Ölüme bağlı tasarruf ehliyeti | Tasarrufun yapıldığı an (m.20/5) |
| Karakteristik edim borçlusunun mutad meskeni | Sözleşmenin kuruluşu (m.24/4) |
Ayrıca kişinin millî hukukuna göre kazandığı erginlik, vatandaşlığının değişmesiyle sona ermez (m.9/3). Kazanılmış hakkı koruyan bu hüküm, m.3’teki genel kuralın önemli bir sınırıdır.
Vatandaşlık esasının uygulanması: vatansızlar ve çok vatandaşlar
Millî hukukun uygulanacağı her durumda, kişinin hiç vatandaşlığı yoksa ya da birden çok vatandaşlığı varsa hangi hukukun esas alınacağı belirlenmelidir. MÖHUK m.4 bu sorunu, Kanunda aksi öngörülmedikçe, şöyle çözer:
- Vatansızlar ve mülteciler: Yerleşim yeri hukuku; yoksa mutad mesken hukuku; o da yoksa dava tarihinde bulunduğu ülke hukuku (m.4/1-a).
- Türk vatandaşlığı da bulunan çok vatandaşlar: Türk hukuku (m.4/1-b).
- Türk vatandaşlığı bulunmayan çok vatandaşlar: Daha sıkı ilişki içinde bulundukları devletin hukuku (m.4/1-c). Bu ölçüt öğretide “etkin vatandaşlık” olarak anılır; yerleşim yeri, mutad mesken, dil, aile bağları ve mesleki faaliyet gibi olgular birlikte değerlendirilir.
Şekil ve zamanaşımı
Şekil (m.7): Hukuki işlemler, yapıldıkları ülke hukukunun veya işlemin esasına uygulanan hukukun maddi hukuk hükümlerinin öngördüğü şekle uygun olarak yapılabilir. Bu seçimlik bağlama, işlemin şekil eksikliği yüzünden geçersiz sayılmasını önlemeye yöneliktir (favor negotii). Özel şekil kuralları saklıdır: evliliğin şekli yalnız yapıldığı ülke hukukuna tabidir (m.13/2); taşınmazlar üzerindeki aynî haklara ilişkin işlemlerde şekle taşınmazın bulunduğu ülke hukuku uygulanır (m.21/4); ölüme bağlı tasarruflarda m.7’ye ek olarak ölenin millî hukukuna uygun şekil de yeterlidir (m.20/4).
Zamanaşımı (m.8): Zamanaşımı, hukuki işlem ve ilişkinin esasına uygulanan hukuka tabidir. Bazı hukuk düzenleri zamanaşımını usul kurumu sayar; MÖHUK bu tartışmayı kapatarak zamanaşımını esasa bağlamıştır. Örneğin İngiliz hukukuna tabi bir sözleşmeden doğan alacağın zamanaşımı, dava Türkiye’de açılsa da İngiliz hukukuna göre belirlenir.
Özet
- MÖHUK; yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerinde uygulanacak hukuku, milletlerarası yetkiyi ve tanıma-tenfizi düzenler; Türkiye’nin taraf olduğu sözleşmeler saklıdır (m.1).
- Kanunlar ihtilafı kuralı bağlama konusu ve bağlama noktasından oluşur; uyuşmazlığı çözen, gösterilen hukukun maddi hükümleridir.
- Bağlama türleri: tek, basamaklı, seçimlik (m.7 şekil) ve birlikte uygulama (m.18/2).
- Hâkim Türk kanunlar ihtilafı kurallarını ve yetkili yabancı hukuku re’sen uygular; yabancı hukuk tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır (m.2).
- Değişken ihtilafta kural dava tarihidir (m.3); Kanun birçok meselede anı ayrıca sabitlemiştir. Kazanılmış erginlik vatandaşlık değişikliğiyle kaybolmaz (m.9/3).
- Türk vatandaşlığı da olan çok vatandaşa Türk hukuku, olmayana daha sıkı ilişkili devlet hukuku, vatansıza önce yerleşim yeri hukuku uygulanır (m.4).
- Zamanaşımı usule değil, ilişkinin esasına uygulanan hukuka tabidir (m.8).