Soruşturma evresi, Cumhuriyet savcısının topladığı delilleri değerlendirerek bir karara varmasıyla sona erer: ya iddianame düzenlenir ya da kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. İddianame mahkemece incelenir, gerekirse iade edilir; kabul edildiğinde ise kamu davası açılmış olur ve kovuşturma evresi başlar. Bu geçiş noktası, şüphelinin sanık sıfatını kazandığı, muhakemenin konusunun belirlendiği ve mahkemenin önündeki uyuşmazlığın sınırlarının çizildiği andır.
Evreler ve sıfatlar
CMK m.2/1’e göre soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evredir. Kovuşturma ise iddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar geçen evredir. Kişi soruşturmada “şüpheli”, kovuşturmanın başlamasından hükmün kesinleşmesine kadar “sanık” olarak adlandırılır.
| Kavram | Başlangıç | Bitiş |
|---|---|---|
| Soruşturma | Suç şüphesinin öğrenilmesi | İddianamenin kabulü |
| Kovuşturma | İddianamenin kabulü | Hükmün kesinleşmesi |
| Şüpheli | Soruşturma evresi boyunca | İddianamenin kabulü |
| Sanık | Kovuşturmanın başlaması | Hükmün kesinleşmesi |
Kamu davasını açma görevi ve yeterli şüphe
Kamu davasını açma görevi Cumhuriyet savcısına aittir (CMK m.170/1). Savcının dava açabilmesi için toplanan delillerin suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturması gerekir.
Yeterli şüphe, basit şüpheden güçlü, tutuklama için aranan kuvvetli şüpheden ise farklı bir eşiktir. Doktrinde yaygın açıklamaya göre yeterli şüphe, eldeki delillerle yargılama yapıldığında mahkûmiyet ihtimalinin beraat ihtimalinden ağır basmasıdır.
İddianamenin içeriği
İddianame görevli ve yetkili mahkemeye hitaben düzenlenir. M.170/3’e göre iddianamede şunlar gösterilir: şüphelinin kimliği ve müdafii; maktul, mağdur veya suçtan zarar görenin kimliği ile vekili veya kanuni temsilcisi; sakınca yoksa ihbarda bulunanın kimliği; şikâyetçinin kimliği ve şikâyet tarihi; yüklenen suç ve uygulanması gereken kanun maddeleri; suçun işlendiği yer, tarih ve zaman dilimi; suçun delilleri; şüphelinin tutuklu olup olmadığı ve tutukluysa gözaltı ve tutuklama tarihleri ile süreleri.
İddianamenin anlatım kısmında yüklenen suçu oluşturan olaylar mevcut delillerle ilişkilendirilerek açıklanır; olaylarla ve delillerle ilgisi olmayan bilgilere yer verilmez (m.170/4). Sonuç kısmında şüphelinin yalnız aleyhine değil lehine olan hususlar da ileri sürülür (m.170/5). Ayrıca hangi ceza ve güvenlik tedbirlerine hükmedilmesinin istendiği, suç tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmişse tüzel kişi hakkında uygulanabilecek güvenlik tedbiri açıkça belirtilir (m.170/6).
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı ve itiraz
Savcı, yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilemezse veya kovuşturma olanağı yoksa (örneğin dava zamanaşımı dolmuşsa ya da şikâyet süresi geçmişse) kovuşturmaya yer olmadığına karar verir (CMK m.172/1). Karar, suçtan zarar görene ve önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir; kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir.
İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir (m.173/2). Sulh ceza hâkimliği itirazı yerinde görürse savcı iddianame düzenleyerek mahkemeye verir (m.173/4); yerinde görmezse istemi gerekçeli olarak reddeder ve itiraz edeni giderlere mahkûm eder (m.173/3). Savcının kamu davasını açmama konusunda takdir yetkisini kullandığı hâllerde bu itiraz yolu uygulanmaz (m.173/5).
Kovuşturmaya yer olmadığı kararından sonra aynı fiilden dava açılabilmesi için iki şart birlikte aranır: kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmesi ve bu hususta sulh ceza hâkimliğince karar verilmesi (m.172/2). Ayrıca kararın etkin soruşturma yapılmadan verildiği AİHM kararıyla tespit edilirse veya bu karar aleyhine AİHM’e yapılan başvuru dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyonla düşerse, kesinleşmeden itibaren üç ay içinde talep edilmesi hâlinde yeniden soruşturma açılır (m.172/3).
Kamu davasının açılmasının ertelenmesi
Savcı bazı durumlarda yeterli şüphe bulunmasına rağmen dava açmayı erteleyebilir. Uzlaştırma ve önödeme kapsamındaki suçlar hariç, üst sınırı üç yıl veya daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda kamu davasının açılması beş yıl süreyle ertelenebilir (CMK m.171/2). Bunun için şüphelinin daha önce kasıtlı bir suçtan hapis cezasıyla mahkûm olmamış olması, suç işlemekten çekineceği kanaatinin oluşması, ertelemenin daha yararlı olması ve savcının tespit ettiği zararın tamamen giderilmesi birlikte gerekir (m.171/3). Erteleme süresinde kasıtlı suç işlenmezse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir; işlenirse kamu davası açılır (m.171/4). Örgüt suçları, kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği veya kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen suçlar ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda bu kurum uygulanmaz (m.171/6).
İddianamenin iadesi
Mahkeme, iddianame ve soruşturma evrakı kendisine verildikten itibaren on beş gün içinde soruşturma evresine ilişkin bütün belgeleri inceler. Eksik veya hatalı noktaları belirterek iddianamenin Cumhuriyet başsavcılığına iadesine karar verebileceği hâller m.174/1’de sayılmıştır:
| Bent | İade sebebi |
|---|---|
| a | İddianamenin m.170’e aykırı düzenlenmesi |
| b | Suçun sübutuna doğrudan etki edecek mevcut bir delilin toplanmamış olması |
| c | Önödemeye, uzlaştırmaya veya seri muhakeme usulüne tabi olduğu dosyadan açıkça anlaşılan işte bu usullerin uygulanmaması |
| d | İzne veya talebe bağlı suçlarda izin alınmaması veya talep olmaması |
| e | On beş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında sosyal inceleme yaptırılmaması |
(e) bendi 8/8/2026 tarihli ve 7593 sayılı Kanunla eklenmiştir; on beş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında sosyal inceleme yaptırılmadan düzenlenen iddianame artık iade sebebidir.
Süre sonunda iade edilmeyen iddianame kabul edilmiş sayılır (m.174/3). Savcı, iade üzerine eksikleri tamamlayıp hataları düzelttikten sonra yeniden iddianame düzenler; ilk kararda belirtilmeyen sebeplere dayanılarak yeniden iade yoluna gidilemez (m.174/4). İade kararına karşı Cumhuriyet savcısı itiraz edebilir (m.174/5); şüpheliye böyle bir itiraz hakkı tanınmamıştır.
İddianamenin kabulü ve duruşma hazırlığı
İddianamenin kabulüyle kamu davası açılmış olur ve kovuşturma evresi başlar (CMK m.175/1). Mahkeme duruşma gününü belirler ve hazır bulunması gereken kişileri çağırır (m.175/2).
Sanığa tebliğ ve bir haftalık süre
İddianame çağrı kâğıdı ile birlikte sanığa tebliğ olunur (m.176/1). Tutuklu olmayan sanığa tebliğ edilecek çağrı kâğıdına, mazeretsiz gelmezse zorla getirileceği yazılır (m.176/2). Tutuklu sanığın çağrılması duruşma gününün tebliği suretiyle yapılır (m.176/3).
Bu süreye uyulmamışsa duruşmaya ara verilmesini istemeye hakkı olduğu sanığa hatırlatılır (m.190/2). Böylece sanığa savunmasını hazırlamak için asgari bir süre güvence altına alınmıştır.
Savunma delillerinin toplanması
Sanık, tanık veya bilirkişinin davetini ya da savunma delillerinin toplanmasını istiyorsa, ilgili olayları göstererek dilekçesini duruşma gününden en az beş gün önce mahkeme başkanına veya hâkime verir (m.177/1). Mahkeme başkanı veya hâkim, sanığın veya katılanın gösterdiği tanık ya da uzman kişinin çağrılması istemini reddederse, sanık veya katılan bu kişileri mahkemeye kendisi getirebilir ve bu kişiler duruşmada dinlenir; ancak davayı uzatmak amacıyla yapılan talepler reddedilir (m.178/1).
Kamu davasına katılma
Mağdur, suçtan zarar gören gerçek ve tüzel kişiler ile malen sorumlu olanlar, ilk derece mahkemesindeki kovuşturma evresinin her aşamasında hüküm verilinceye kadar şikâyetçi olduklarını bildirerek kamu davasına katılabilir (CMK m.237/1). Katılma, kamu davası açıldıktan sonra dilekçeyle veya duruşma tutanağına geçirilen sözlü başvuruyla olur (m.238/1). Kanun yolu muhakemesinde ilk kez katılma isteğinde bulunulamaz (m.237/2).
Özet
- Soruşturma iddianamenin kabulüyle biter; kovuşturma iddianamenin kabulüyle başlar ve hükmün kesinleşmesiyle sona erer (CMK m.2/1-e, f; m.175/1).
- Savcı yeterli şüphe varsa iddianame düzenler; iddianamede şüphelinin lehine hususlar da gösterilir (m.170/2, 5).
- Kovuşturmaya yer olmadığı kararına karşı suçtan zarar gören iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz eder (m.173/1).
- KYOK sonrası aynı fiilden dava için yeni delil ve sulh ceza hâkimliği kararı gerekir (m.172/2).
- Mahkeme iddianameyi on beş gün içinde yalnız m.174/1’deki sebeplerle iade edebilir; hukuki nitelendirme iade sebebi değildir; süre geçerse iddianame kabul edilmiş sayılır.
- 7593 sayılı Kanunla, on beş yaşını doldurmamış çocuk hakkında sosyal inceleme yaptırılmadan düzenlenen iddianame iade sebebi olmuştur (m.174/1-e).
- Çağrı kâğıdının tebliği ile duruşma günü arasında en az bir hafta bulunmalıdır (m.176/4); savunma delil istemi duruşmadan en az beş gün önce yapılır (m.177/1).