Türk vergi sistemi büyük ölçüde beyan esasına dayanır: Mükellef matrahını kendisi bildirir, idare de bu beyanın doğruluğunu sonradan denetler. Bu denetimin hukuki araçları VUK’un “Yoklama ve İnceleme” kısmında düzenlenmiştir: yoklama, vergi incelemesi, arama ve bilgi toplama. Her aracın amacı, yetkili kişileri, zamanı ve mükellefe tanınan güvenceler farklıdır. Sınavlarda özellikle yoklama ile incelemenin farkı, inceleme süreleri ve aramanın sulh ceza hâkimi kararına bağlı olması sorulur.
Yoklama
Amaç ve kapsam
Yoklama bir tespit işlemidir; vergi borcunun doğruluğunu araştırmaz, mevcut durumu kayıt altına alır. Yoklamaya yetkili memurlar ayrıca şu yetkileri kullanabilir (VUK m.127/1-a–e):
- Özel yetki verilmesi kaydıyla günlük hasılatı tespit etmek,
- Ödeme kaydedici cihaz kullanma zorunluluğuna uyulup uyulmadığını denetlemek,
- Günü gününe kayıt zorunlu defterlerin işyerinde bulunup bulunmadığını, tasdikli olup olmadığını, belgelerin usulüne göre düzenlenip düzenlenmediğini, faturasız mal olup olmadığını tespit etmek; vergi kaybına emare oluşturan defter, belge ve delilleri almak,
- Nakil vasıtalarını durdurmak ve taşıtta bulunması gereken belgeleri ve yükü kontrol etmek,
- Sevk irsaliyesi, taşıma irsaliyesi veya fatura bulunmazsa aracı belgelerin ibrazına kadar trafikten alıkoymak; sahibi belli olmayan malı muhafaza altına almak.
Yoklamaya yetkililer ve zamanı
VUK m.128’e göre yoklamayı vergi dairesi müdürleri, yoklama memurları, yetkili makamlarca görevlendirilenler, vergi incelemesine yetkili olanlar ve gelir uzmanları yapar. Yoklama yapanlar yetkilerini gösteren fotoğraflı resmi vesikayı, kendilerinden istenmese bile gösterir (VUK m.129).
Yoklama fişi
Yoklama sonuçları tutanak niteliğindeki yoklama fişine geçirilir. Fiş yoklama yerinde iki nüsha düzenlenir ve nezdinde yoklama yapılana veya yetkili adamına imzalatılır. Bunlar bulunmaz veya imzadan kaçınırsa durum fişe yazılır ve fiş polis, jandarma, muhtar veya ihtiyar meclisi üyelerinden birine imzalatılır (VUK m.131). 7555 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre, yoklama fişi koordinat bazlı konum bilgisi ve fotoğraflarla elektronik ortamda düzenlenmişse bu kişilerin imzası aranmaz.
Yoklama fişi, idarece tarh için temel belgedir (VUK mük. m.30) ve bilinen adresin tespitinde de kullanılır (VUK m.101).
Vergi incelemesi
Amaç
İncelemeye yetkili olanlar gerekirse işletmeye dahil iktisadi kıymetlerin fiili envanterini de yapabilir; bunun gerektirdiği ve inceleme elemanınca tasdik edilen giderler Hazinece mükellefe ödenir (VUK m.134/2).
Yetkililer ve incelemeye tabi olanlar
VUK m.135’e göre vergi incelemesini Vergi Müfettişleri, Vergi Müfettiş Yardımcıları, ilin en büyük mal memuru veya vergi dairesi müdürleri yapar. Gelir İdaresi Başkanlığının merkez ve taşra teşkilatında müdür kadrolarında görev yapanlar da her halde inceleme yetkisine sahiptir.
Bu kanuna veya diğer kanunlara göre defter ve hesap tutmak, evrak ve vesikaları saklamak ve ibraz etmek zorunda olan gerçek ve tüzel kişiler vergi incelemesine tabidir (VUK m.137). İnceleme yapanlar, işe başlamadan önce fotoğraflı resmi vesikalarını gösterir (VUK m.136).
İnceleme zamanı
Daha önce inceleme yapılmış veya matrahın re’sen takdir edilmiş olması, yeniden inceleme yapılmasına ve gerekirse tarhiyatın tamamlanmasına engel değildir (VUK m.138/3).
İncelemenin yapılacağı yer
7338 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra kural tersine çevrilmiştir: Vergi incelemeleri esas itibarıyla dairede yapılır (VUK m.139). İncelemeye tabi olandan defter ve belgelerini ibraz etmesi yazılı olarak istenir; belirlenen zamanda mazeretsiz olarak ibraz etmeyenler ibraz etmemiş sayılır. Haklı mazeret gösterenlere uygun bir süre verilir. İncelemenin dairede yapılması işyerinde tespit yapılmasına engel değildir; mükellef talep eder ve işyeri müsaitse inceleme işyerinde de yapılabilir.
İncelemede uyulacak esaslar ve süreler
VUK m.140’a göre inceleme yapanlar:
- İncelemeye tabi olana incelemenin konusunu ve başlandığını bir yazıyla bildirir; yazının örneğini bağlı olduğu birime ve vergi dairesine gönderir.
- İnceleme işyerinde yapılıyorsa, muvafakat olmadıkça resmi çalışma saatleri dışında inceleme yapamaz.
- İnceleme bitince bunu gösteren bir belgeyi nezdinde inceleme yapılana verir.
- Cumhurbaşkanı kararı, yönetmelik, genel tebliğ ve sirkülere aykırı rapor düzenleyemez; bunları kanuna aykırı bulursa bunu ayrı bir raporla bildirir.
- İncelemeleri belirli süreler içinde bitirir.
| İnceleme türü | Azami süre | Ek süre |
|---|---|---|
| Tam inceleme | 1 yıl | En fazla 6 ay |
| Sınırlı inceleme | 6 ay | En fazla 6 ay |
| KDV iade incelemesi | 3 ay | En fazla 2 ay |
Bu süreler incelemeye başlanıldığı tarihten itibaren işler. Ek süre verilirse, incelemenin bitirilememe nedenleri nezdinde inceleme yapılana yazılı olarak bildirilir (VUK m.140/6). Kanun “bitirmeleri esastır” ifadesini kullandığından, sürenin aşılmasının yapılan tarhiyatı kendiliğinden hukuka aykırı kılıp kılmadığı tartışmalıdır. Bir görüş sürenin hak düşürücü olmadığını, düzen sağlayıcı nitelik taşıdığını savunur; karşı görüş ise mükellef güvencesi olarak öngörülen sürenin yaptırımsız bırakılamayacağını ileri sürer.
Rapor değerlendirme komisyonları
Vergi Müfettişleri tarafından düzenlenen inceleme raporları, vergi dairesine gönderilmeden önce meslekte on yılını tamamlamış en az üç Vergi Müfettişinden oluşan rapor değerlendirme komisyonlarınca mevzuata uygunluk yönünden değerlendirilir. Uyuşmazlık halinde veya Bakanlıkça belirlenen tutarı aşan tarhiyat önerisi içeren raporlarda merkezi rapor değerlendirme komisyonu devreye girer (VUK m.140).
İnceleme tutanakları
İnceleme sırasında vergilendirmeyle ilgili olaylar ve hesap durumları tutanakla tespit edilebilir; ilgililerin itiraz ve mülahazaları da tutanağa geçirilir ve bir nüshası mükellefe bırakılır (VUK m.141). İlgili tutanağı imzalamaktan kaçınırsa, tutanaktaki olayları içeren defter ve belgeler rızasına bakılmaksızın alınır ve tarh edilen vergiler ve kesilen cezalar kesinleşinceye kadar geri verilmez. Mükellef tutanağı imzalayarak defterlerini her zaman geri alabilir; ancak defterlerin suç delili olmaması şarttır.
Arama
Arama, vergi incelemesinin özel ve en ağır biçimidir; konut ve işyeri dokunulmazlığına müdahale ettiği için yargısal güvenceye bağlanmıştır.
Aramanın şartları:
- Vergi incelemesine yetkili olanların lüzum göstermesi ve gerekçeli bir yazıyla sulh yargıcından (bugün sulh ceza hâkimliği) istemesi,
- Sulh yargıcının istenilen yerlerde arama yapılmasına karar vermesi.
Aramanın sonuçları ve güvenceler:
- Bulunan defter ve belgeler müfredatlı tutanakla tespit edilir; tutanak düzenlenemezse mühürlenerek muhafaza altına alınır (VUK m.143).
- Arama yapılan hallerde inceleme çabukça ve her işten önce yapılır; vergiyle ilgisi olmayan özel mektup ve evrak makbuz karşılığında geri verilir (VUK m.144).
- Defter ve belgelerin muhafaza altına alınması beyanname verme ödevini kaldırmaz; beyanname süresine bir aydan az kalmışsa süre kendiliğinden bir ay uzar (VUK m.144/son).
- Arama sonucu alınan defter ve belgeler üzerindeki incelemeler en geç üç ay içinde bitirilip sahibine geri verilir; haklı sebeplerle sulh yargıcı kararıyla süre uzatılabilir (VUK m.145).
- İhbar üzerine yapılan aramada ihbar sabit olmazsa, nezdinde arama yapılan kişi muhbirin adını isteyebilir ve vergi dairesi bunu bildirmek zorundadır (VUK m.142/son).
- Bu bölümde açıkça yazılı olmayan hallerde ceza muhakemesi mevzuatının arama hükümleri uygulanır (VUK m.147).
Bilgi toplama
VUK m.148’e göre kamu idare ve müesseseleri, mükellefler ve mükelleflerle muamelede bulunan diğer gerçek ve tüzel kişiler, Bakanlığın veya vergi incelemesine yetkili olanların isteyeceği bilgileri vermek zorundadır. Bilgi yazılı veya sözlü istenebilir; ancak ilgililer bilgi vermek için vergi dairesine zorla getirilemez. Kamu idareleri ile gerçek ve tüzel kişiler ayrıca belli aralıklarla ve devamlı olarak bilgi vermekle de yükümlü tutulabilir (VUK m.149).
Mahremiyet sınırları (VUK m.151): Bilgi istenenler özel kanunlardaki mahremiyet hükümlerini ileri sürerek kaçınamaz. Ancak şu istisnalar vardır:
- Haberleşmeye ilişkin posta mahremiyeti saklıdır.
- Hekim ve diğer sağlık mensuplarından hastaların hastalık türüne ilişkin bilgi istenemez.
- Avukatlardan, kendilerine tevdi edilen işler nedeniyle öğrendikleri hususlar istenemez; ancak bu yasak müvekkil adları ile vekalet ücretleri ve giderlerini kapsamaz.
- Ceza muhakemesi mevzuatına göre gösterilmesi veya teslimi caiz olmayan evrakın içeriği istenemez.
Vergi mahremiyeti
Denetim yetkisinin karşılığı, elde edilen bilgilerin korunmasıdır. VUK m.5’e göre vergi muameleleri ve incelemeleriyle uğraşan memurlar, vergi yargısında görevli olanlar, vergi komisyonu üyeleri ve bilirkişiler, mükellefe ilişkin öğrendikleri sırları ifşa edemez ve kendi veya üçüncü kişiler yararına kullanamaz. Bu yasak görevden ayrıldıktan sonra da devam eder.
Özet
- Yoklama, mükellefi ve mükellefiyetle ilgili maddi olayları tespit eden işlemdir; her zaman ve habersiz yapılır, sonuçları yoklama fişine geçirilir (VUK m.127, 130, 131).
- Vergi incelemesi, ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırır; tarh zamanaşımı sonuna kadar yapılabilir ve önceden haber verilmesi zorunlu değildir (VUK m.134, 138).
- 7338 sayılı Kanundan sonra inceleme esas olarak dairede yapılır; mazeretsiz ibraz etmeyen ibraz etmemiş sayılır (VUK m.139).
- Tam incelemede 1 yıl, sınırlı incelemede 6 ay, KDV iade incelemesinde 3 ay esastır; ek süre 6 ay veya 2 ayı geçemez (VUK m.140/6).
- Arama, gerekçeli yazıyla istenen sulh yargıcı kararına bağlıdır; alınan defterler en geç üç ay içinde incelenip iade edilir (VUK m.142, 145).
- İlgililer bilgi vermek zorundadır, ancak vergi dairesine zorla getirilemez; hekim ve avukat sırları korunur (VUK m.148, 151).
- Vergi işleriyle uğraşanlar vergi mahremiyetine görev sonrasında da uymak zorundadır (VUK m.5).