Türk ticaret hukuku “ticari işletme” kavramı üzerine kuruludur. Tacir sıfatı, ticari iş, ticari dava, ticaret sicili ve ticaret unvanı gibi kurumların hepsi bir ticari işletmenin varlığına bağlanmıştır. Bu nedenle 6102 sayılı TTK, sistemini “işletme esası” denilen anlayışa dayandırır: Bir kişiye ticaret hukuku hükümlerinin uygulanıp uygulanmayacağı, yaptığı tek tek işlemlerden çok, işlettiği organizasyonun niteliğine göre belirlenir. Konunun ikinci ayağı, işletmenin tek bir hukuki işlemle bütün olarak el değiştirmesini sağlayan devir rejimidir.
Ticari işletmenin tanımı ve unsurları
Tanımdan dört unsur çıkar:
1. Gelir sağlamayı hedef tutma
İşletmenin amacı gelir elde etmektir. Önemli olan amaçtır; işletmenin fiilen kâr etmesi gerekmez. Zarar eden bir fabrika da ticari işletmedir. Buna karşılık yalnızca hayır amacıyla, karşılıksız hizmet sunan bir organizasyon bu unsuru taşımaz.
2. Esnaf sınırını aşma
Gelir hedefinin, esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde olması gerekir. Sınır kanunda rakamla gösterilmemiştir; TTK m.11/2’ye göre ticari işletme ile esnaf işletmesi arasındaki sınır Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir (bu yetki önceden Bakanlar Kuruluna aitti; 700 sayılı KHK ile değiştirilmiştir).
3. Devamlılık
Faaliyetin sürekli olarak, bir plan ve düzen içinde yürütülmesi gerekir. Tek seferlik bir satış ya da arada bir yapılan işler ticari işletme oluşturmaz. Devamlılık için faaliyetin kesintisiz olması şart değildir; mevsimlik işletmeler (yalnızca yaz aylarında açılan bir otel gibi) de devamlıdır, çünkü her mevsim düzenli olarak tekrarlanır.
4. Bağımsızlık
Faaliyet, işletme sahibi adına ve onun hesabına, başkasına hukuken bağımlı olmadan yürütülmelidir. İşçi, ticari temsilci veya ticari vekil, başkasının işletmesinde çalıştığından bağımsız değildir; bu nedenle işletmeci de tacir de sayılmaz. Acente ise kendi işletmesini bağımsız olarak yürüttüğünden kendisi bir ticari işletme sahibidir.
Esnaf işletmesinden ayrım
Esnaf, TTK m.15’te tanımlanmıştır: Ekonomik faaliyeti sermayesinden fazla bedenî çalışmasına dayanan ve geliri Cumhurbaşkanı kararında gösterilen sınırı aşmayan, sanat veya ticaretle uğraşan kişidir; gezici olması ya da bir dükkânda sabit bulunması fark etmez.
| Ölçüt | Ticari işletme | Esnaf işletmesi |
|---|---|---|
| Ağırlıklı unsur | Sermaye ve organizasyon | Bedenî çalışma |
| Gelir düzeyi | Esnaf sınırını aşar | Sınırı aşmaz |
| Sahibinin sıfatı | Tacir (TTK m.12) | Esnaf (TTK m.15) |
| İflasa tabiiyet | Var (TTK m.18/1) | Kural olarak yok |
| Uygulanan tacir hükümleri | Tamamı | Yalnız TTK m.20, m.53 ve TMK m.950/2 |
Esnaf tacir olmadığı için ticari defter tutma, ticaret unvanı seçme ve iflasa tabi olma gibi tacire özgü yükümlülükler kural olarak ona uygulanmaz. Ancak kanun üç hükmü esnafa da uygular: ücret isteme hakkı (TTK m.20), işletme adının tescili (TTK m.53) ve ticari hapis hakkına ilişkin TMK m.950/2.
Ticari işletmenin hukuki niteliği
Ticari işletme bir hak süjesi değildir; tüzel kişiliği yoktur. Hak ve borçların sahibi işletme değil, onu işleten kişidir (gerçek kişi tacir veya şirket). Dava da işletmeye karşı değil, işletme sahibine karşı açılır.
İşletme; taşınır ve taşınmaz mallar, alacaklar, fikrî mülkiyet hakları, ticaret unvanı, kira ilişkileri, müşteri çevresi, know-how ve organizasyon gibi farklı türden unsurların bir amaç doğrultusunda bir araya getirildiği ekonomik bir bütündür. Bu bütün, unsurlarının tek tek değerinin toplamından daha yüksek bir değer taşır. Uygulamada “peştamallık” ya da “şerefiye” denilen bu fazlalık, kanunda işletme değeri olarak anılır (TTK m.11/3).
Ticari işletmenin unsurları genellikle şöyle gruplandırılır:
- Maddi unsurlar: Taşınmazlar, makineler, demirbaşlar, stoklar, nakit.
- Maddi olmayan unsurlar: Ticaret unvanı, işletme adı, marka, patent gibi fikrî mülkiyet hakları, kiracılık hakkı, alacaklar.
- Fiilî değerler: Müşteri çevresi, kuruluş yeri avantajı, ticari ilişkiler ve organizasyon.
Ticari işletmenin devri
Bütünlük ilkesi
Bu hükümle 6102 sayılı TTK, ticari işletmenin bir bütün olarak devrini açıkça kabul etmiştir. Eski sistemde her unsur kendi devir kuralına göre ayrı ayrı devredilmek zorundaydı: taşınırlar için zilyetliğin devri, alacaklar için yazılı temlik, markalar için ayrı devir işlemi gibi. Yeni düzenleme bu zahmetli yolu ortadan kaldırarak tek bir devir sözleşmesiyle işletmenin el değiştirmesini mümkün kılar.
Hükmün ikinci yarısı, işletmenin yalnızca devre değil “diğer hukuki işlemlere” de bütün olarak konu olabileceğini söyler. Bu sayede ticari işletme bütün hâlinde kiraya verilebilir, üzerinde intifa kurulabilir veya rehnedilebilir.
Öğretide, tapu veya başka bir sicile kayıtlı mallar (taşınmazlar, tescilli markalar gibi) bakımından ilgili sicildeki kaydın ayrıca düzeltilmesine gerek olup olmadığı tartışmalıdır. Bir görüş TTK m.11/3’ün açık ifadesinden hareketle ayrı tasarruf işlemi aranmayacağını savunurken, diğer görüş sicil kayıtlarının düzeltilmesi için ilgili sicile başvurunun yine gerekli olduğunu belirtir. Sınavlarda hükmün lafzı, yani “ayrı ayrı tasarruf işlemine gerek olmadığı” esas alınmalıdır.
Devrin kapsamı (yorum kuralı)
Taraflar devrin kapsamını serbestçe belirleyebilir. Sözleşmede aksi öngörülmemişse kanun, devir sözleşmesinin şu unsurları içerdiğini kabul eder (TTK m.11/3, ikinci cümle):
- duran malvarlığı,
- işletme değeri,
- kiracılık hakkı,
- ticaret unvanı ile diğer fikrî mülkiyet hakları,
- sürekli olarak işletmeye özgülenen malvarlığı unsurları.
Bu sayım bir yorum kuralıdır; tarafların aksini kararlaştırmasına engel değildir. Örneğin taraflar, işletmenin binasını devir dışında bırakıp yalnızca kiralamayı kararlaştırabilir.
Ticaret unvanının akıbeti
Ticaret unvanı işletmeden ayrı olarak devredilemez; işletmenin devri ise, aksi açıkça kabul edilmedikçe, unvanın da devri sonucunu doğurur (TTK m.49). Unvanın işletmeden bağımsız devri yasaklandığı için, unvanı tek başına “satmak” mümkün değildir ve bu yasağa aykırılık TTK m.51/3 uyarınca ceza yaptırımına bağlanmıştır.
Şekil, tescil ve ilan
Devir sözleşmesi ve ticari işletmeyi bir bütün hâlinde konu alan diğer sözleşmeler yazılı olarak yapılır, ticaret siciline tescil ve ilan edilir (TTK m.11/3, son cümle). Yazılı şekil öğretide geçerlilik şekli olarak kabul edilir. Tescilin niteliği ise tartışmalıdır: Ağırlıklı görüş, tescil ve ilanın devrin geçerliliği için değil, aleniyet ve üçüncü kişilerin korunması için öngörüldüğünü, dolayısıyla açıklayıcı nitelik taşıdığını kabul eder.
Devirde borçlardan sorumluluk
Ticari işletmenin aktif ve pasifleriyle birlikte devri hâlinde, işletme borçlarından kimin sorumlu olacağı TBK m.202’de düzenlenmiştir. TTK m.4/1-c, bu maddeden doğan davaları tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın ticari dava sayar.
Sistem şöyle işler:
- Devralanın sorumluluğu: Devralan, alacaklılara bildirim ya da ticari işletmeler için Ticaret Sicili Gazetesinde ilan tarihinden itibaren işletme borçlarından sorumlu olur. Alacaklıların rızası aranmaz; bu, kanundan doğan bir dış borç üstlenmesidir.
- Devredenin sorumluluğu: Önceki borçlu, iki yıl süreyle devralanla birlikte müteselsil borçlu olarak sorumlu kalır (TBK m.202/2).
- İki yıllık sürenin başlangıcı: Muaccel borçlar için bildirim veya ilan tarihinden; daha sonra muaccel olacak borçlar için muacceliyet tarihinden başlar.
- Bildirim yapılmazsa: Bildirme veya ilan yükümlülüğü devralan tarafından yerine getirilmedikçe iki yıllık süre işlemeye başlamaz (TBK m.202/4). Bu durumda devredenin sorumluluğu devam eder.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Devrin konusu | İşletme bir bütün hâlinde, ayrı tasarruf işlemi gerekmeden | TTK m.11/3 |
| Şekil | Yazılı | TTK m.11/3 |
| Aleniyet | Ticaret siciline tescil ve ilan | TTK m.11/3 |
| Unvan | İşletmeden ayrı devredilemez; aksi kararlaştırılmadıkça işletmeyle geçer | TTK m.49 |
| Devralanın sorumluluğu | Bildirim/ilan tarihinden itibaren | TBK m.202/1 |
| Devredenin sorumluluğu | 2 yıl müteselsil | TBK m.202/2 |
İşletmelerin birleşmesi
Bir işletme başka bir işletmeyle aktif ve pasiflerin karşılıklı devralınması ya da birinin diğerine katılması yoluyla birleşirse, her iki işletmenin alacaklıları TBK m.202’deki haklara sahip olur ve bütün alacaklarını yeni işletmeden isteyebilir. Tek kişiye ait bir işletmenin kollektif veya komandit ortaklığa dönüştürülmesinde de aynı kural uygulanır (TBK m.203). Ticaret şirketlerinin birleşme, bölünme ve tür değiştirmesi ise TTK’nın şirketlere ilişkin hükümlerine tabidir.
Özet
- Ticari işletme; gelir sağlamayı hedefleyen, esnaf sınırını aşan, devamlı ve bağımsız yürütülen faaliyetlerin işletmesidir (TTK m.11/1); fiilen kâr edilmesi gerekmez.
- Esnaf ile tacir arasındaki gelir sınırı Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir (TTK m.11/2); esnafa yalnız TTK m.20, m.53 ve TMK m.950/2 uygulanır.
- Ticari işletmenin tüzel kişiliği yoktur; hak ve borçların sahibi işletmeyi işleten kişidir.
- İşletme, unsurlar için ayrı ayrı tasarruf işlemi yapılmadan bir bütün olarak devredilebilir, kiralanabilir veya rehnedilebilir (TTK m.11/3).
- Aksi öngörülmedikçe devir; duran malvarlığını, işletme değerini, kiracılık hakkını, ticaret unvanı ve diğer fikrî mülkiyet haklarını kapsar.
- Devir sözleşmesi yazılı yapılır, tescil ve ilan edilir; unvan işletmeden ayrı devredilemez (TTK m.49).
- Devralan, bildirim/ilan tarihinden itibaren borçlardan sorumludur; devreden iki yıl müteselsilen sorumlu kalır ve bildirim yapılmadıkça bu süre işlemez (TBK m.202).