Serbest piyasa ekonomisi rekabete dayanır; daha iyi ürün sunan, daha ucuza satan veya daha etkili reklam yapan işletmenin rakiplerinden müşteri kazanması meşrudur. Hukuk rekabetin kendisini değil, dürüst olmayan yollarla yapılmasını yasaklar. TTK’nın haksız rekabet hükümleri; rakipler, tedarikçiler, müşteriler ve kamu dahil bütün katılanların menfaatine dürüst ve bozulmamış rekabeti korur. Haksız rekabet, kural olarak bir haksız fiil türüdür; ancak kusur aranmayan özel davalar, geniş dava ehliyeti ve özel zamanaşımı gibi kendine özgü kuralları vardır. Rekabeti sınırlayan anlaşmalar ve hâkim durumun kötüye kullanılması ise ayrı bir alan olan rekabet hukukunun (4054 sayılı Kanun) konusudur.
Amaç ve genel ilke
Bu hüküm haksız rekabetin genel kuralıdır. Sonuçları şöyle özetlenebilir:
- Rakip olma şartı yoktur: Davranışın tedarikçi ile müşteri arasındaki ilişkiyi etkilemesi de yeterlidir. Bir tüketici derneğinin, rakibi olmadığı bir işletmenin yanıltıcı reklamına karşı dava açabilmesi bundandır.
- Kusur şartı yoktur: Haksız rekabetin varlığı için davranışın objektif olarak dürüstlük kuralına aykırı olması yeterlidir. Kusur yalnızca tazminat talepleri için aranır.
- Zarar şartı yoktur: Zararın doğma tehlikesi bile tespit, men ve ortadan kaldırma davaları için yeterlidir (m.56/1).
- Sayım sınırlayıcı değildir: m.55’teki hâller “başlıcalar” olarak sayılmıştır; sayılmayan bir davranış da m.54/2’deki genel ilkeye aykırıysa haksız rekabettir.
Başlıca haksız rekabet hâlleri (TTK m.55)
a) Dürüstlük kuralına aykırı reklamlar ve satış yöntemleri
Bentte on iki alt hâl sayılmıştır. Sınavlar için öne çıkanlar:
- Kötüleme: Başkalarını veya onların mallarını, iş ürünlerini, fiyatlarını, faaliyetlerini yanlış, yanıltıcı veya gereksiz yere incitici açıklamalarla kötülemek. Doğru bir bilgi bile “gereksiz yere incitici” biçimde verilirse haksız rekabet oluşabilir.
- Kendisi hakkında yanıltıcı açıklama: Kendisi, işletmesi, malları, fiyatları, stokları, kampanyaları hakkında gerçek dışı veya yanıltıcı açıklama yapmak ya da aynı yolla üçüncü kişiyi öne geçirmek.
- Sahte unvan ve payeler: Sahip olmadığı paye, diploma veya ödüle sahipmiş gibi davranmak ya da doğru olmayan meslek adları ve semboller kullanmak.
- Karıştırılmaya yol açma: Başkasının malları, iş ürünleri, faaliyetleri veya işleriyle karıştırılmaya yol açan önlemler almak. Benzer ambalaj, logo, renk düzeni ve iltibas yaratan unvan kullanımı bu kapsamdadır.
- Karşılaştırmalı reklam: Kendisini veya mallarını başkalarıyla gerçeğe aykırı, yanıltıcı, rakibini gereksiz yere kötüleyici veya gereksiz yere onun tanınmışlığından yararlanacak şekilde karşılaştırmak. Karşılaştırmalı reklam tek başına yasak değildir; bu niteliklerden birini taşıyorsa haksızdır.
- Zararına satış (yem fiyat): Seçilmiş bazı malları birden çok kez tedarik fiyatının altında satışa sunmak, bunu reklamlarda vurgulamak ve böylece müşteriyi yanıltmak. Satış fiyatı benzer hacimdeki alımın tedarik fiyatının altındaysa yanıltma karine olarak kabul edilir; davalı gerçek tedarik fiyatını ispatlarsa o esas alınır.
- Müşteriyi ek edimlerle sunumun gerçek değeri hakkında yanıltmak.
- Müşterinin karar verme özgürlüğünü özellikle saldırgan satış yöntemleriyle sınırlamak.
- Malların özelliklerini, miktarını, tehlikelerini gizleyerek müşteriyi yanıltmak. 10–12. Taksitli satış ve tüketici kredisi ilanlarında unvanı, fiyatı, maliyeti veya faiz oranını açıkça belirtmemek ve eksik ya da yanlış bilgi içeren sözleşme formülleri kullanmak.
b) Sözleşmeyi ihlale veya sona erdirmeye yöneltmek
Müşterileri başkalarıyla yaptıkları sözleşmeleri ihlale yöneltmek; başkasının işçi veya vekillerine hak etmedikleri yararlar sağlayarak onları yükümlülüklerine aykırı davranmaya yöneltmek (rüşvet benzeri yarar sağlama); çalışanları üretim ve iş sırlarını ifşaya yöneltmek; taksitli satış veya tüketici kredisi sözleşmesi yapmış alıcıyı, kendisiyle sözleşme yapması için caymaya yöneltmek.
c) Başkalarının iş ürünlerinden yetkisiz yararlanma
Kendisine emanet edilmiş teklif, hesap veya plan gibi bir iş ürününden yetkisiz yararlanmak; üçüncü kişilere ait iş ürünlerinden, yetkisiz sağlandığını bilmesi gerekirken yararlanmak; kendisinin uygun bir katkısı olmaksızın başkasına ait pazarlanmaya hazır çalışma ürünlerini teknik çoğaltma yöntemleriyle devralıp yararlanmak.
d) Üretim ve iş sırlarını hukuka aykırı olarak ifşa etmek
Gizlice ve izinsiz olarak ele geçirdiği veya başka hukuka aykırı bir yolla öğrendiği bilgileri ve iş sırlarını değerlendiren veya başkalarına bildiren kişi dürüstlüğe aykırı davranmış olur.
e) İş şartlarına uymamak
Kanun veya sözleşmeyle rakiplere de yüklenmiş olan ya da bir meslek dalında veya çevrede olağan olan iş şartlarına uymamak. Örneğin rakipleri asgari güvenlik standartlarına uyarken bunlara uymayarak maliyet avantajı elde etmek.
f) Dürüstlük kuralına aykırı işlem şartları kullanmak
Yanıltıcı bir şekilde diğer taraf aleyhine, uygulanacak kanuni düzenlemeden önemli ölçüde ayrılan veya sözleşmenin niteliğine önemli ölçüde aykırı hak ve borç dağılımı öngören önceden yazılmış genel işlem şartlarını kullanmak.
Hukuki sorumluluk ve davalar
Davalar (TTK m.56/1)
Haksız rekabet sebebiyle müşterileri, kredisi, meslekî itibarı, ticari faaliyetleri veya diğer ekonomik menfaatleri zarar gören veya böyle bir tehlikeyle karşılaşabilecek kimse şunları isteyebilir:
| Bent | Dava | Kusur şartı |
|---|---|---|
| a | Fiilin haksız olup olmadığının tespiti | Yok |
| b | Haksız rekabetin men’i | Yok |
| c | Maddi durumun ortadan kaldırılması, yanlış beyanların düzeltilmesi, kaçınılmazsa araç ve malların imhası | Yok |
| d | Maddi tazminat | Var |
| e | TBK m.58 şartlarıyla manevi tazminat | TBK m.58’e göre |
Maddi tazminat olarak hâkim, davalının haksız rekabet sonucu elde etmesi mümkün görülen menfaatin karşılığına da karar verebilir.
Dava ehliyeti
- Rakipler ve zarar tehlikesiyle karşılaşanlar: Bütün davalar (m.56/1).
- Müşteriler: Ekonomik çıkarları zarar gören veya tehlikeyle karşılaşabilecek müşteriler de m.56/1’deki davaları açabilir, ancak araç ve malların imhasını isteyemez (m.56/2).
- Meslek kuruluşları ve tüketici örgütleri: Ticaret ve sanayi odaları, esnaf odaları, borsalar, üyelerinin ekonomik menfaatlerini korumaya yetkili meslekî ve ekonomik birlikler, tüketicileri koruyan sivil toplum kuruluşları ve kamusal kurumlar yalnızca (a), (b) ve (c) bentlerindeki davaları açabilir; tazminat isteyemez (m.56/3).
Men ve ortadan kaldırmaya ilişkin hüküm, haksız rekabete konu malları davalıdan doğrudan veya dolaylı olarak ticari amaçla edinen kişiler hakkında da icra olunur (m.56/4).
Çalıştıranın ve basın-yayın kuruluşlarının sorumluluğu
Haksız rekabet, çalışanlar veya işçiler tarafından iş görürken işlenmişse (a), (b) ve (c) davaları çalıştırana karşı da açılabilir; tazminat davalarında TBK hükümleri uygulanır (m.57). Haksız rekabet basın, yayın, iletişim ve bilişim kuruluşları aracılığıyla işlenmişse bu davalar kural olarak içeriğin sahibi ve ilan veren aleyhine açılır; bunlar gösterilemez veya dava edilemezse sırasıyla yazı işleri müdürü, program yapımcısı gibi sorumlulara ve en son işletme sahibine yönelinir (m.58/1). Hizmet sağlayıcı, iletimi başlatmamış, alıcıyı veya içeriği seçmemiş ya da değiştirmemişse kural olarak dava edilemez (m.58/4).
Kararın ilanı, zamanaşımı ve ihtiyati tedbir
Mahkeme, davayı kazanan tarafın istemiyle gideri haksız çıkan taraftan alınmak üzere hükmün kesinleşmesinden sonra ilanına karar verebilir (m.59).
Haksız rekabet fiili aynı zamanda TCK uyarınca daha uzun dava zamanaşımına tabi bir suç oluşturuyorsa, bu uzun süre hukuk davaları için de geçerlidir (m.60).
Dava açma hakkı olan kişinin talebiyle mahkeme; mevcut durumun korunmasına, maddi durumun ortadan kaldırılmasına, haksız rekabetin önlenmesine ve yanlış beyanların düzeltilmesine ihtiyati tedbir olarak karar verebilir (m.61/1). Cezayı gerektiren haksız rekabet konusu mallara ithalat veya ihracat sırasında hak sahibinin talebiyle gümrük idarelerince el konulabilir; tebliğden itibaren on gün içinde dava açılmaz veya mahkemeden tedbir alınmazsa el koyma kalkar (m.61/2–4).
Cezai sorumluluk
TTK m.55’teki haksız rekabet fiillerinden birini kasten işleyenler; tekliflerinin tercih edilmesi için kasten yanlış bilgi verenler; çalışanları sır ele geçirmeye yönelik aldatanlar ve çalışanlarının işlediği cezayı gerektiren haksız rekabeti öğrenip önlemeyen çalıştıranlar, fiil daha ağır bir suç oluşturmuyorsa, m.56 uyarınca dava hakkı olanlardan birinin şikâyeti üzerine, iki yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılır (m.62/1). Tüzel kişilerin işlerinde işlenen haksız rekabette ceza, tüzel kişi adına hareket eden organ üyeleri veya ortaklar hakkında uygulanır; tüzel kişi hakkında güvenlik tedbirlerine de karar verilebilir (m.63).
Özet
- Haksız rekabet hükümleri bütün katılanların menfaatine dürüst ve bozulmamış rekabeti korur; aldatıcı veya dürüstlük kuralına aykırı her davranış haksızdır (TTK m.54).
- Rakip olma, kusur veya zararın gerçekleşmesi şart değildir; m.55’teki sayım örnekleyicidir.
- Başlıca hâller: kötüleme, yanıltıcı açıklama, karıştırılma, haksız karşılaştırma, zararına satış, saldırgan satış, sözleşmeyi ihlale yöneltme, iş ürününden yetkisiz yararlanma, sır ifşası, iş şartlarına uymama, dürüstlüğe aykırı genel işlem şartları.
- Tespit, men ve ortadan kaldırma davaları kusur aramaz; maddi tazminat kusura, manevi tazminat TBK m.58’e bağlıdır (m.56/1).
- Müşteriler imha isteyemez; meslek kuruluşları ve tüketici örgütleri yalnız tespit, men ve ortadan kaldırma isteyebilir (m.56/2–3).
- Zamanaşımı öğrenmeden itibaren 1 yıl, her hâlde doğumdan itibaren 3 yıldır; daha uzun ceza zamanaşımı varsa o uygulanır (m.60).
- Kasten işlenen haksız rekabet şikâyete bağlı olarak iki yıla kadar hapis veya adli para cezası gerektirir (m.62).