İlk incelemeden geçen dava dilekçesi davalı idareye tebliğ edildiğinde asıl yargılama başlar. İdari yargılama, medeni yargılamadan iki temel noktada ayrılır: Kural yazılı yargılamadır ve inceleme evrak üzerinde yapılır; hâkim ise tarafların getirdiği delillerle sınırlı kalmayıp uyuşmazlığı re’sen araştırır. Bu iki ilke; dilekçelerin teatisi, duruşma, ara kararı ve karar aşamalarının tamamını şekillendirir. İYUK’ta hüküm bulunmayan konularda ise HMK hükümlerine başvurulur.
Temel ilkeler
Yazılı yargılama usulü
Duruşma istisnadır; yapılması kanunda gösterilen davalarda taraf istemine veya mahkemenin kararına bağlıdır.
Re’sen araştırma ilkesi
Mahkeme, belirleyeceği süre içinde gerekli gördüğü belge ve bilgilerin gönderilmesini taraflardan ve diğer yerlerden isteyebilir; bu kararların süresinde yerine getirilmesi zorunludur. Haklı sebep varsa süre bir defaya mahsus uzatılabilir. Taraflardan biri ara kararının gereğini yerine getirmezse, bunun karara etkisi mahkemece önceden takdir edilir ve ara kararında belirtilir (m.20/2).
İstenen bilgi ve belgeler Devletin güvenliğine veya yüksek menfaatlerine ilişkinse, Cumhurbaşkanı, ilgili Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakan gerekçesini bildirerek bunları vermeyebilir; ancak verilmeyen bilgi ve belgelere dayanılarak ileri sürülen savunmaya göre karar verilemez (m.20/3).
Dilekçeler aşaması
İYUK m.16 iki tur dilekçe teatisi öngörür:
| Aşama | İçerik |
|---|---|
| 1. tur | Dava dilekçesi davalıya, davalının savunması davacıya tebliğ edilir |
| 2. tur | Davacının ikinci dilekçesi davalıya, davalının ikinci savunması davacıya tebliğ edilir |
| Sonrası | Davacı ikinci savunmaya cevap veremez; cevap gerektiren bir husus varsa mahkeme süre verir |
Taraflar tebliğden itibaren otuz gün içinde cevap verebilir. Haklı sebep varsa, sürenin geçmesinden önce yapılan istem üzerine, otuz günü geçmemek ve bir defaya mahsus olmak üzere süre uzatılabilir (m.16/3). Süresi geçtikten sonra verilen savunma veya ikinci dilekçeye dayanılarak hak iddia edilemez (m.16/4). İdare savunmasıyla birlikte işlem dosyasının aslını veya onaylı örneğini gönderir (m.16/5).
Danıştayda ilk derece sıfatıyla görülen davalarda savcının esas hakkındaki yazılı düşüncesi taraflara tebliğ edilir; taraflar on gün içinde görüş bildirebilir (m.16/6).
Dilekçe ve savunmalarla birlikte verilmeyen belgeler, vaktinde sunulmalarına imkân bulunmadığı kanaatine varılırsa kabul edilir ve karşı tarafa tebliğ edilir (m.21).
Duruşma
İptal davaları ile kanunda belirtilen ve Ek m.1 uyarınca her yıl yeniden değerleme oranında güncellenen parasal sınırı aşan tam yargı ve vergi davalarında, taraflardan birinin isteği üzerine duruşma yapılır (m.17/1). Parasal sınırın belirlenmesinde davanın açıldığı tarihteki sınır esas alınır (Ek m.1/2). Duruşma talebi dava dilekçesi, cevap veya savunmalarda yapılabilir (m.17/3). Temyiz ve istinafta duruşma, tarafların istemine ve merciin kararına bağlıdır (m.17/2). Bu kayıtlardan bağımsız olarak mahkeme kendiliğinden duruşma yapılmasına karar verebilir (m.17/4).
Duruşma davetiyeleri duruşma gününden en az otuz gün önce gönderilir (m.17/5). Duruşmalar açıktır; genel ahlak veya kamu güvenliği gerektiriyorsa tamamen ya da kısmen gizli yapılabilir. Taraflara ikişer defa söz verilir. Taraflardan yalnız biri gelirse onun açıklamaları dinlenir; hiçbiri gelmezse duruşma açılmaz ve inceleme evrak üzerinde yapılır (m.18/3). Danıştaydaki duruşmalarda savcının bulunması şarttır (m.18/4).
İncelemenin sırası ve süreler
Dosyalar, kanundaki öncelik ve ivedilik durumları ile ilan edilen öncelikli işler gözetilerek geliş tarihine göre incelenir ve tekemmül sırasına göre karara bağlanır. Diğer dosyalar tekemmülden itibaren en geç altı ay içinde sonuçlandırılır (m.20/5). Bilirkişi, keşif, delil tespiti, davaya katılma, feragat ve kabul gibi İYUK’ta düzenlenmeyen konularda HMK uygulanır (m.31/1). Davanın ihbarı ise idari yargıda re’sen yapılır. Dava açıldıktan sonra delil tespiti yalnızca davaya bakan mahkemeden istenebilir (m.58).
Özel usullerde yargılama süreleri
Kanun bazı uyuşmazlıklarda yargılamanın genel usule göre çok daha hızlı yürümesini öngörür:
| Aşama | İvedi yargılama (m.20/A) | Merkezî sınavlar (m.20/B) |
|---|---|---|
| Savunma süresi | Tebliğden itibaren 15 gün, bir defa en çok 15 gün uzatılabilir | 3 gün, bir defa en çok 3 gün uzatılabilir |
| Tekemmül | Savunmanın verilmesi veya süresinin geçmesiyle | Aynı |
| Karar süresi | Tekemmülden itibaren en geç 1 ay | Tekemmülden itibaren en geç 15 gün |
| Kanun yolu | 15 gün içinde temyiz | 5 gün içinde temyiz |
Her iki usulde de ara kararı, keşif, bilirkişi incelemesi ve duruşma gibi işlemler ivedilikle sonuçlandırılır. Bu süreler, genel usuldeki otuz günlük cevap süresiyle karşılaştırmalı olarak sorulmaktadır.
Karar verme
Konular aydınlandığında meseleler sırasıyla oya konulur (m.22/1). Usule ilişkin bir meselede azınlıkta kalan üye, esas hakkında da oy kullanmak zorundadır; azınlık görüşleri kararın altına yazılır (m.22/2). Her dosya için müzakereye katılanları ve sonucu gösteren bir tutanak düzenlenir (m.23).
Kararda bulunması zorunlu unsurlar m.24’te sayılmıştır: tarafların kimliği, iddia ve savunmanın özeti, Danıştayda tetkik hâkimi ve savcının düşüncesi, duruşma yapılıp yapılmadığı, kararın hukuki sebepleri ve gerekçesi, tazminat davalarında tazminat miktarı, yargılama giderleri, oybirliği veya oyçokluğu, hâkimlerin imzaları ve karşı oylar, esas ve karar numarası.
Kararın imzalı bir örneği taraflara tebliğ edilir (m.25).
Taraflarda değişiklik ve işlemden kaldırma
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| Tarafın ölümü veya kişiliğinde değişiklik (m.26/1) | Davayı takip hakkı kendisine geçen başvuruncaya kadar dosya işlemden kaldırılır; 4 ay içinde yenilenmezse varsa YD kararı kendiliğinden hükümsüz kalır |
| Yalnız ölene ilişkin davalar (m.26/2) | Dilekçeler iptal edilir |
| Davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamaması (m.26/3) | Dosya işlemden kaldırılır, YD kararı hükümsüz kalır; 1 yıl içinde yeni adres bildirilmezse dava açılmamış sayılır |
| Posta ücretinin tükenmesi (m.6/5) | 30 gün içinde tamamlanmazsa işlemden kaldırma; 3 ay içinde yenilenmezse dava açılmamış sayılır |
Kararın açıklanması ve yanlışlıkların düzeltilmesi
Karar yeterince açık değilse veya birbirine aykırı hüküm fıkraları içeriyorsa, taraflardan her biri kararın açıklanmasını veya aykırılığın giderilmesini isteyebilir (m.29/1). Bu istem kararın yerine getirilmesine kadar yapılabilir (m.29/5). Tarafların adı, sıfatı ve iddialarının sonucuna ilişkin yanlışlıklar ile hüküm fıkrasındaki hesap yanlışlıklarının düzeltilmesi de istenebilir; düzeltme kararı ilamın altına yazılır (m.30).
Çalışmaya ara verme
Bölge idare, idare ve vergi mahkemeleri her yıl 20 Temmuz–31 Ağustos arasında çalışmaya ara verir (m.61/1). Bu dönemde kurulan nöbetçi mahkemeler YD ve delil tespiti işleri ile kanunen belli süre içinde karara bağlanması gereken işlere bakar (m.62).
Özet
- İdari yargıda kural yazılı yargılamadır, inceleme evrak üzerinde yapılır (m.1/2).
- Mahkeme re’sen araştırma yapar; ara kararıyla bilgi-belge ister, gereği yapılmazsa sonucu önceden takdir eder.
- Dilekçeler iki tur teati edilir; cevap süresi 30 gündür ve bir kez, en çok 30 gün uzatılabilir.
- Duruşma iptal davalarında ve parasal sınırı aşan tam yargı/vergi davalarında taraf isteğiyle yapılır; davetiye en az 30 gün önce gönderilir, kimse gelmezse inceleme evrak üzerinden sürer.
- Duruşmalı işlerde karar 15 gün içinde verilir; kararlar verildikten itibaren 30 gün içinde yazılır.
- Adrese tebligat yapılamazsa dosya işlemden kaldırılır; 1 yıl içinde yenilenmezse dava açılmamış sayılır.
- Açıklama ve yanlışlık düzeltme kanun yolu değildir; açıklama kararın yerine getirilmesine kadar istenebilir.