Taşınır rehni, bir alacağı güvenceye bağlamak için taşınır bir şey, alacak veya başka bir hak üzerinde kurulan sınırlı aynî haktır. Taşınmaz rehninde aleniyet tapu kütüğüyle sağlanırken, taşınırlarda geleneksel aleniyet aracı zilyetliktir; bu yüzden TMK’nın temel kuralı teslime bağlı rehindir. Ancak işletmelerin makine, stok ve alacaklarını elden çıkarmadan kredi alabilmesi ihtiyacı, teslimsiz rehin istisnalarını ve 6750 sayılı Ticari İşlemlerde Taşınır Rehni Kanunu ile kurulan sicil sistemini doğurmuştur. Konu, TMK m.939–969 ile 6750 sayılı Kanunun birlikte okunmasını gerektirir.
Teslime bağlı rehin (el rehni)
Kurulması
Teslime bağlı rehnin kurulması için üç unsur gerekir: geçerli bir alacak (ferilik), rehin sözleşmesi ve zilyetliğin alacaklıya devri. Zilyetlik devri, rehin hakkının hem kurucu unsuru hem de aleniyet aracıdır. Bu nedenle taşınır fiilen yalnız rehnedenin hâkimiyetinde kalıyorsa rehin hakkı doğmaz (TMK m.939/3). Hükmen teslim türlerinden zilyetlik yerinde kalarak devir (constitutum possessorium) rehin kurmaya yetmez; çünkü şey fiilen rehnedende kalır.
İyiniyetli kazanım
Rehnedenin tasarruf yetkisi olmasa bile, taşınıra iyiniyetle zilyet olan alacaklı, zilyetlik hükümlerine göre edinimi korunduğu ölçüde rehin hakkı kazanır; üçüncü kişilerin önceki zilyetlikten doğan hakları saklıdır (TMK m.939/2). Dolayısıyla emanet olarak verilen bir şeyin rehni ile çalınmış veya kaybolmuş bir şeyin rehni farklı sonuçlar doğurur; ikinci durumda zilyetlik hükümlerindeki geri isteme hakkı devreye girer.
Art rehin ve alt rehin
- Art rehin: Rehnedilen taşınırın maliki aynı şey üzerinde sonraki bir rehin kurabilir. Bunun için alacağı ödenince şeyin sonraki alacaklıya teslim edileceğinin rehinli alacaklıya yazılı olarak bildirilmesi gerekir (TMK m.941).
- Alt rehin: Rehin alacaklısı, rehinli taşınırı ancak rehnedenin rızasıyla bir başkasına rehnedebilir (TMK m.942). Kendiliğinden başkasına devreden veya rehneden alacaklı, bundan doğan bütün zararlardan sorumludur (TMK m.945/2).
Hükümleri
- Alacaklı ödenmeyen alacağının rehnin paraya çevrilmesi yoluyla ödenmesini isteyebilir; güvence asıl alacakla birlikte sözleşme faizlerini, takip giderlerini ve gecikme faizini kapsar (TMK m.946). Taşınmaz rehnindeki “üç yıllık faiz” sınırı burada yoktur.
- Rehin taşınırı eklentileriyle birlikte kapsar; aksi kararlaştırılmadıkça alacaklı doğal ürünleri ayrılınca malike vermekle yükümlüdür (TMK m.947).
- Birden çok rehin varsa sıra kuruluş tarihine göre belirlenir (TMK m.948).
- Borç ödenmezse mülkiyetin alacaklıya geçeceğine ilişkin sözleşme hükmü geçersizdir (TMK m.949).
Sona ermesi ve geri verme
Taşınır rehni, alacaklının zilyet olmaktan çıkması ve şeyi zilyet olan üçüncü kişiden geri alamaz hâle gelmesiyle son bulur. Şey, alacaklının rızasıyla fiilen yalnız rehnedenin hâkimiyetine bırakılırsa rehnin hükümleri askıda kalır (TMK m.943). Rehin sona erince alacaklı şeyi geri vermekle yükümlüdür; ancak alacağının tamamını almadıkça şeyi veya bir kısmını geri vermek zorunda değildir (TMK m.944). Rehinli şeyin kaybolması, yok olması veya değer kaybından alacaklı, kusursuzluğunu ispat etmedikçe sorumludur (TMK m.945/1).
Teslimsiz rehin istisnaları (TMK m.940)
TMK m.940, teslim ilkesine iki istisna getirir:
- Yetkili makamlarca izin verilen kuruluşlar ile kooperatiflerin alacaklarını güvenceye almak için, zilyetlik devredilmeden, icra dairesinde tutulan özel sicile yazılarak hayvanlar üzerinde rehin kurulabilir.
- Kanun gereğince bir sicile tescili zorunlu olan taşınırlar üzerinde (ör. motorlu araçlar), zilyetlik devredilmeden, şeyin kayıtlı olduğu sicile yazılarak rehin kurulabilir.
Bu istisnalarda aleniyet zilyetlik yerine sicille sağlanır. Ayrıntılar Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir.
Hapis hakkı
Hapis hakkı sözleşmeyle değil, kanundan doğan bir güvencedir. Koşulları:
| Koşul | Açıklama |
|---|---|
| Konu | Taşınır veya kıymetli evrak |
| Zilyetlik | Borçlunun rızasıyla kazanılmış olmalı |
| Muacceliyet | Alacak muaccel olmalı; borçlunun ödemeden acze düşmesi hâlinde muaccel olmasa da kullanılabilir (TMK m.952) |
| Bağlantı | Eşya ile alacak arasında niteliği itibarıyla bağlantı bulunmalı; tacirler arasında ticari ilişkiden doğan zilyetlik ve alacakta bağlantı var sayılır |
| Malik | Kural olarak borçluya ait olmalı; ancak zilyetliğin iyiniyetle kazanılması korunduğu ölçüde başkasına ait şey üzerinde de doğar |
Paraya çevrilmeye elverişli olmayan şeyler üzerinde, alacaklının üstlendiği yükümlülükle, borçlunun teslim sırasında veya önce verdiği talimatla ya da kamu düzeniyle bağdaşmayan hâllerde hapis hakkı kullanılamaz (TMK m.951). Borç ödenmez ve yeterli güvence gösterilmezse alacaklı, borçluya önceden bildirimde bulunarak hapsettiği şeyin teslime bağlı rehin hükümlerine göre paraya çevrilmesini isteyebilir (TMK m.953).
Alacaklar ve diğer haklar üzerinde rehin
Başkasına devredilebilen alacaklar ve diğer haklar rehnedilebilir; aksine hüküm yoksa teslime bağlı rehin hükümleri uygulanır (TMK m.954). Kuruluş şekilleri:
- Senede bağlı olan veya olmayan alacaklar: Rehin sözleşmesinin yazılı yapılması; senede bağlı alacaklarda ayrıca senedin teslimi gerekir. Rehnin alacağın borçlusuna ihbarı kurucu unsur değildir; alacaklı veya rehneden ihbar edebilir (TMK m.955).
- Diğer haklar: Yazılı rehin sözleşmesiyle birlikte hakkın devri için öngörülen şekle uyulur (TMK m.955/3).
- Kıymetli evrak: Hamile yazılı senetlerde teslim yeterlidir; diğer kıymetli evrakta senedin ciro edilmiş veya yazılı devir beyanı yapılmış olarak teslimi gerekir (TMK m.956). Emtiayı temsil eden senedin rehniyle emtia üzerinde rehin doğar (TMK m.957).
- Art rehin: Rehinli alacak üzerinde sonraki rehin, durumun önceki rehin alacaklısına yazılı bildirilmesiyle geçerli olur (TMK m.958).
Rehin kendisine ihbar edilen borçlu, borcunu asıl alacaklıya veya rehin alacaklısına ancak diğerinin rızasıyla ödeyebilir; rıza yoksa tevdi etmekle yükümlüdür (TMK m.961). Rehinli pay senetlerini genel kurulda temsil yetkisi rehin alacaklısına değil, pay sahibine aittir (TMK m.960).
Rehin karşılığında ödünç verme işleri
İşletme olarak taşınır rehni karşılığında ödünç verme işiyle uğraşmak yetkili makamın iznine bağlıdır (TMK m.962). Rehin, taşınırın işletmeye teslimi ve makbuz alınmasıyla kurulur (TMK m.964). Borç vadesinde ödenmezse ödünç veren, noter aracılığıyla ihtardan sonra rehni icra yoluyla paraya çevirtebilir; borçlu kişisel olarak sorumlu değildir (TMK m.965). Satış bedelinden arta kalan para hak sahibine ödenir; bunu isteme hakkı paraya çevirmeden itibaren beş yılda zamanaşımına uğrar (TMK m.966). Geri alım hakkı tanıyarak satın almayı meslek edinenlere de aynı hükümler uygulanır (TMK m.969).
6750 sayılı Kanun: ticari işlemlerde teslimsiz rehin
6750 sayılı Kanun, teslimsiz taşınır rehnini yaygınlaştırmak, rehne konu varlıkların kapsamını genişletmek ve aleniyeti merkezi bir sicille sağlamak amacıyla 1/1/2017’de yürürlüğe girmiş ve 1447 sayılı Ticari İşletme Rehni Kanununu yürürlükten kaldırmıştır.
Taraflar ve kuruluş
Rehin sözleşmesi; kredi kuruluşları ile tacir, esnaf, çiftçi, üretici örgütü ve serbest meslek erbabı arasında veya tacirler ve/veya esnaflar arasında yapılır (6750 sayılı K. m.3). Üçüncü kişiler de borçlu lehine teslimsiz rehin kurabilir (m.5/9).
Elektronik sözleşme güvenli elektronik imza ile onaylanmalı; yazılı sözleşmede ise imzalar noterce onaylanmalı veya sözleşme sicil yetkilisinin huzurunda imzalanmalıdır (m.4/3-4). Rehne konu varlığın alt veya art rehne konu edilmesini ve rehin verenin tasarruf yetkisini kısıtlayan kayıtlar geçersizdir (m.4/7).
Konu ve kapsam
Rehin; alacaklar, hammadde, stok, makine ve teçhizat, hayvan, tarımsal ürün, fikri ve sınai haklar, kira gelirleri, ticari plaka, ticari işletme ve benzeri her türlü taşınır varlık ve hak üzerinde kurulabilir (m.5/1). İşletmelerin müstakbel taşınır varlıkları ve bunların getirileri üzerinde de rehin kurulabilir (m.5/3-4). Tapu kütüğüne tescil edilen taşınırlar, sermaye piyasası araçlarına ilişkin finansal sözleşmeler ve mevduat rehni Kanunun kapsamı dışındadır (m.1/4-5). Diğer kanunlar uyarınca bir sicile tescili zorunlu taşınırlar üzerinde bu Kanun kapsamında sicile tescil yoluyla rehin kurulmaz (m.8/3).
Sicil, derece ve öncelik
Rehinli Taşınır Sicili elektronik, merkezi ve alenidir; rehin hakkı sicile tescille üçüncü kişilere karşı hüküm ifade eder (m.8–9). Güvence tescilde belirtilen tutar ve derece ile sınırlıdır ve TMK’nın taşınmaz rehnindeki derece hükümleri kıyasen uygulanır (m.10/1). Derece belirtilmemişse öncelik kurulma anına, belirtilmişse derece sırasına göre belirlenir (m.11/1). Rehinli taşınırın rehinli olduğunu bilmeyen veya bilmesi gerekmeyen iyiniyetli üçüncü kişinin iyiniyeti korunur (m.7/3).
Temerrüt sonrası haklar
Borç süresinde ifa edilmezse alacaklı (m.14/1): birinci derece alacaklıysa icra dairesinden rehinli taşınırın mülkiyetinin devrini talep edebilir; alacağını varlık yönetim şirketine devredebilir; zilyetliğin devrine konu olmayan varlıklarda kiralama ve lisans hakkını kullanabilir ya da genel hükümler çerçevesinde takip yapabilir. Kanunda hüküm bulunmayan hâllerde TMK’nın taşınmaz rehnine ilişkin hükümleri uygulanır (m.18).
Karşılaştırma
| Ölçüt | Teslime bağlı rehin (TMK) | Teslimsiz rehin (6750) |
|---|---|---|
| Kuruluş | Rehin sözleşmesi + zilyetliğin devri | Sözleşmenin Rehinli Taşınır Siciline tescili |
| Aleniyet aracı | Zilyetlik | Sicil |
| Taraflar | Herkes | Kanunda sayılan kredi kuruluşları, tacir, esnaf, çiftçi vb. |
| Sıra | Kuruluş tarihi | Derece veya kurulma anı |
| Müstakbel varlık | Teslim gerektiğinden henüz mevcut olmayan şey rehnedilemez | İşletmeler için mümkün |
| Mülkiyetin alacaklıya geçmesi | Kayıt geçersiz (TMK m.949) | Birinci derece alacaklı icra dairesinden devir isteyebilir |
Özet
- Taşınırlar kural olarak zilyetliğin alacaklıya devriyle rehnedilir; şey yalnız rehnedenin hâkimiyetinde kalırsa rehin doğmaz (TMK m.939).
- İyiniyetli alacaklı, zilyetlik hükümlerinin koruduğu ölçüde yetkisizden rehin kazanır (TMK m.939/2).
- Art rehin yazılı bildirime, alt rehin rehnedenin rızasına bağlıdır (TMK m.941–942).
- Rehin, zilyetliğin kaybı ve geri alınamaz hâle gelmesiyle sona erer; rızayla rehnedene bırakılırsa hükümleri askıda kalır (TMK m.943).
- Hapis hakkı; rızaya dayanan zilyetlik, muaccel alacak ve bağlantı koşullarıyla doğar; tacirler arasında bağlantı varsayılır (TMK m.950–953).
- Alacak rehni yazılı sözleşmeyle kurulur; senede bağlı alacaklarda senet de teslim edilir; ihbar kurucu değildir (TMK m.955).
- 6750 sayılı Kanunda rehin Rehinli Taşınır Siciline tescille kurulur; tasarruf yetkisini kısıtlayan kayıtlar geçersizdir; birinci derece alacaklı mülkiyet devrini isteyebilir (m.4, m.14).