Hürriyete karşı suçlar, TCK’nın kişilere karşı suçlar kısmının yedinci bölümünde (TCK m.106–124) yer alır. Bu suçların ortak paydası, kişinin irade serbestisinin, yani kendi kararlarını korku ve baskı altında kalmadan oluşturup uygulayabilmesinin korunmasıdır. Bölüm; iradeyi korkutma yoluyla etkileyen tehdit ve şantajı, fiziki güç kullanımını cezalandıran cebri, hareket serbestisini koruyan kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçunu ve konut, çalışma, eğitim, siyasi haklar gibi özel alanlardaki hürriyetleri koruyan suç tiplerini içerir. Sınavlarda en çok tehdidin türleri ve 7550 sayılı Kanunla değişen cezalar, şantajın tehditten farkı, hürriyetten yoksun kılmada nitelikli hâller ile etkin pişmanlık sorulur.
Tehdit (TCK m.106)
Tehdit, failin mağdura ileride bir kötülük gerçekleştireceğini bildirmesidir. Korunan değer, kişinin huzuru ve karar özgürlüğüdür. Bildirilen kötülüğün gerçekleştirilmesinin failin iradesine bağlı gösterilmesi ve mağdurda korku yaratmaya elverişli olması yeterlidir; mağdurun fiilen korkması ya da failin kötülüğü gerçekleştirmeye niyetli olması aranmaz. Suç tehlike suçudur ve sözlü, yazılı veya davranışla işlenebilir. Kötülük mağdurun kendisine veya yakınına yönelik olabilir.
Kanun tehdidi, konu edilen kötülüğe göre iki kademeye ayırır:
- Hayata, vücut veya cinsel dokunulmazlığa yönelik saldırı tehdidi: altı aydan iki yıla kadar hapis; şikâyet aranmaz. 7406 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre suçun kadına karşı işlenmesi hâlinde cezanın alt sınırı dokuz aydan az olamaz.
- Malvarlığı itibarıyla büyük bir zarara uğratma veya sair bir kötülük tehdidi: mağdurun şikâyeti üzerine, iki aydan altı aya kadar hapis veya adli para cezası. “İki aydan” ibaresi 7550 sayılı Kanunla (4/6/2025) eklenmiştir; daha önce bu hâlde hapis cezası için ayrı bir alt sınır öngörülmemişti.
Nitelikli tehdit
Nitelikli hâllerin üst sınırı 7550 sayılı Kanunla beş yıldan yedi yıla çıkarılmıştır. Bu hâller hangi tür kötülüğün bildirildiğinden bağımsız olarak uygulanır ve nitelikli tehdit şikâyete bağlı değildir.
Tehdit amacıyla kasten öldürme, kasten yaralama veya malvarlığına zarar verme suçu işlenirse, fail ayrıca bu suçlardan da cezalandırılır (m.106/3). Örneğin korkutmak için mağdurun aracının camını kıran fail hem tehditten hem mala zarar vermeden sorumlu olur.
Şantaj (TCK m.107)
Şantajda fail, mağdurun iradesini bir amaca yönlendirmek için baskı uygular. Kanun iki ayrı şekil öngörür:
- Hakkı olan veya yükümlü olduğu bir şeyi yapacağından ya da yapmayacağından bahisle bir kimseyi kanuna aykırı veya yükümlü olmadığı bir şeyi yapmaya, yapmamaya ya da haksız çıkar sağlamaya zorlamak (m.107/1). Burada failin bildirdiği davranışın kendisi hukuka uygundur; hukuka aykırı olan, bunun haksız bir sonuç elde etmek için koz olarak kullanılmasıdır.
- Kendisine veya başkasına yarar sağlamak maksadıyla bir kişinin şeref veya saygınlığına zarar verecek hususların açıklanacağı veya isnat edileceği tehdidinde bulunmak (m.107/2).
Her iki şekilde ceza bir yıldan üç yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıdır; hapis ve adli para cezası birlikte verilir.
| Ölçüt | Tehdit (m.106) | Şantaj (m.107) |
|---|---|---|
| Bildirilen davranış | Hukuka aykırı bir kötülük | Kural olarak failin yapmaya hakkı olan bir davranış (m.107/1) |
| Amaç | Korku yaratmak yeterlidir | Mağdura bir şey yaptırmak/yaptırmamak veya çıkar sağlamak |
| Temel ceza | 6 ay–2 yıl hapis (hayat, vücut, cinsel dokunulmazlık) | 1–3 yıl hapis ve 5.000 güne kadar adli para |
Cebir (TCK m.108)
Cebir suçu, bir kişiye bir şeyi yaptırmak, yapmasını engellemek veya kendisinin yapmasına müsaade ettirmek için fiziki güç kullanılmasıdır. Kanun bağımsız bir ceza aralığı öngörmemiş, kasten yaralama suçundan verilecek cezanın üçte birinden yarısına kadar artırılmasını öngörmüştür. Böylece cebir, amaç unsuru bulunan ve bu nedenle daha ağır cezalandırılan bir yaralama türü gibi işler. Fiziki güç kullanılmadan sadece korkutma ile irade etkileniyorsa fiil cebir değil, tehdit veya şantajdır.
Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma (TCK m.109)
Korunan değer, kişinin hareket serbestisidir. Suç, mağdurun bir yerde tutulması, bir yere götürülmesi, kapının kilitlenmesi veya bir yere gitmesinin engellenmesi gibi hareketlerle işlenebilir. Yoksun kılma belirli bir süre devam etmelidir; suç bu süre boyunca işlenmeye devam eden mütemadi bir suçtur.
Ceza yapısı şöyledir:
| Hâl | Hüküm | Ceza |
|---|---|---|
| Temel şekil | m.109/1 | 1–5 yıl hapis |
| Cebir, tehdit veya hile kullanılması | m.109/2 | 2–7 yıl hapis |
| Silahla; birden fazla kişiyle; kamu görevi nedeniyle; kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılarak; üstsoy, altsoy, eş veya boşandığı eşe karşı; çocuğa ya da kendini savunamayacak kişiye karşı | m.109/3 | Ceza bir kat artırılır |
| Mağdurun ekonomik bakımdan önemli kaybı | m.109/4 | Ayrıca bin güne kadar adli para |
| Cinsel amaçla işlenmesi | m.109/5 | Ceza yarı oranında artırılır |
Suçun işlenmesi amacıyla veya sırasında kasten yaralamanın neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâlleri gerçekleşirse, ayrıca kasten yaralama hükümleri uygulanır (m.109/6). Boşanılan eşe karşı işlenme hâli, 7331 sayılı Kanunla (8/7/2021) metne eklenmiştir.
Etkin pişmanlık ve tüzel kişiler
Fail, bu suç nedeniyle soruşturmaya başlanmadan önce, mağdurun şahsına zarar dokunmaksızın, onu kendiliğinden güvenli bir yerde serbest bırakırsa cezanın üçte ikisine kadarı indirilir (m.110). Üç şart birlikte aranır; soruşturma başladıktan sonra serbest bırakma bu indirimi sağlamaz.
Tehdit, şantaj, cebir veya kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçlarının işlenmesi sonucunda yararına haksız menfaat sağlanan tüzel kişiler hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur (m.111).
Konut dokunulmazlığının ihlali (TCK m.116)
Suç, konuta veya eklentilerine (bahçe, garaj, kömürlük gibi) rızaya aykırı girmek ya da rızayla girdikten sonra çıkmamak şeklindeki iki seçimlik hareketle işlenir. Açık rızaya gerek duyulmaksızın girilmesi mutat olan yerler (örneğin dükkânın müşterilere açık bölümü) dışında kalan işyerleri ve eklentileri hakkında fiil işlenirse, şikâyet üzerine altı aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezası verilir (m.116/2).
Evlilik birliğinde aile bireylerinden ya da konutun veya işyerinin birden fazla kişi tarafından ortak kullanılması durumunda bu kişilerden birinin rızası varsa suç oluşmaz; ancak rıza açıklamasının meşru bir amaca yönelik olması gerekir (m.116/3). Fiilin cebir veya tehdit kullanılarak ya da gece vakti işlenmesi hâlinde bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası verilir (m.116/4). Kanun bu ağır şekil için şikâyet şartı öngörmemiştir.
Konut dokunulmazlığının ihlali ile iş ve çalışma hürriyetinin ihlali gibi suçların silahla, kimliği gizleyerek, birden fazla kişiyle birlikte, suç örgütlerinin korkutucu gücünden yararlanılarak veya kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılarak işlenmesi hâlinde ceza bir kat artırılır (m.119/1).
İş ve çalışma hürriyetinin ihlali (TCK m.117)
Cebir veya tehdit kullanarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla iş ve çalışma hürriyetini ihlal eden kişi, mağdurun şikâyeti hâlinde altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılır (m.117/1). Kişilerin çaresizliğini, kimsesizliğini ve bağlılığını sömürerek onları ücretsiz veya açıkça orantısız düşük ücretle çalıştırmak ya da insan onuruyla bağdaşmayan çalışma ve konaklama koşullarına tabi kılmak ayrı bir şekil olarak düzenlenmiştir (m.117/2); bu duruma düşürmek amacıyla kişiyi tedarik, sevk veya nakletmek de aynı cezayı gerektirir (m.117/3).
Huzur ve sükûnu bozma ve ısrarlı takip
Kişilerin huzur ve sükûnunu bozma (m.123): Sırf huzur ve sükûnu bozmak maksadıyla bir kimseye ısrarla telefon edilmesi, gürültü yapılması veya aynı maksatla hukuka aykırı başka bir davranışta bulunulması şikâyet üzerine üç aydan bir yıla kadar hapisle cezalandırılır.
Israrlı takip (m.123/A): 7406 sayılı Kanunla 2022’de eklenmiştir. Israrlı bir şekilde fiziken takip etmek ya da haberleşme ve iletişim araçlarını, bilişim sistemlerini veya üçüncü kişileri kullanarak temas kurmaya çalışmak suretiyle bir kimse üzerinde ciddi bir huzursuzluk oluşmasına ya da kendisinin veya yakınlarından birinin güvenliğinden endişe duymasına neden olan faile altı aydan iki yıla kadar hapis cezası verilir. Suçun çocuğa ya da ayrılık kararı verilen veya boşandığı eşe karşı işlenmesi, mağdurun okulunu, işyerini, konutunu değiştirmesine ya da okulunu veya işini bırakmasına neden olması veya hakkında uzaklaştırma ya da yaklaşmama tedbiri verilen fail tarafından işlenmesi hâlinde ceza bir yıldan üç yıla kadar hapistir. Suçun soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlıdır (m.123/A-3).
Bölümdeki diğer suçlar
Bölümde ayrıca eğitim ve öğretim hakkının engellenmesi (m.112), kamu hizmetlerinden yararlanma hakkının engellenmesi (m.113), siyasi hakların kullanılmasının engellenmesi (m.114), inanç, düşünce ve kanaat hürriyetinin kullanılmasını engelleme (m.115), sendikal hakların kullanılmasının engellenmesi (m.118), haksız arama (m.120), dilekçe hakkının kullanılmasının engellenmesi (m.121), nefret ve ayırımcılık (m.122) ve haberleşmenin engellenmesi (m.124) suçları yer alır. Bu suçların çoğunda ortak hareket biçimi “cebir veya tehdit kullanarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla” engellemedir.
Özet
- Hürriyete karşı suçlar kişinin irade serbestisini ve hareket özgürlüğünü korur (TCK m.106–124).
- Hayata, vücut veya cinsel dokunulmazlığa yönelik tehdit 6 ay–2 yıl hapistir; kadına karşı işlenirse alt sınır 9 aydır; şikâyet aranmaz.
- 7550 sayılı Kanunla malvarlığı/sair kötülük tehdidi “iki aydan altı aya kadar hapis veya adli para cezası”, nitelikli tehdit “iki yıldan yedi yıla kadar hapis” olmuştur; yalnızca malvarlığı/sair kötülük tehdidi şikâyete bağlıdır.
- Şantajda fail çoğunlukla hakkı olan bir davranışı haksız bir sonuç için koz olarak kullanır; ceza 1–3 yıl hapis ve 5.000 güne kadar adli paradır.
- Cebir, kasten yaralama cezasının üçte birden yarıya kadar artırılmasıyla cezalandırılır.
- Hürriyetten yoksun kılma 1–5 yıl, cebir/tehdit/hile ile 2–7 yıldır; m.109/3 hâllerinde bir kat, cinsel amaçla işlenirse yarı oranında artırılır.
- m.110 etkin pişmanlığı: soruşturmadan önce, zarar vermeden, kendiliğinden güvenli yerde serbest bırakma; üçte ikiye kadar indirim.
- Konut dokunulmazlığının ihlali temel şekilde şikâyete bağlıdır; cebir, tehdit veya gece vakti işlenmesi 1–3 yıl hapis gerektirir. Israrlı takip (m.123/A) şikâyete bağlıdır.