Hırsızlık ve yağma, malvarlığına karşı suçların en temel iki tipidir ve TCK’nın ikinci kitabının onuncu bölümünde (m.141–169) yer alır. İki suçta da başkasına ait taşınır bir mal failin hâkimiyetine geçer; aradaki belirleyici fark, yağmada malın cebir veya tehdit yoluyla elde edilmesidir. Bu nedenle yağma, hem malvarlığını hem de kişi hürriyetini ve vücut bütünlüğünü koruyan çok konulu bir suçtur. Sınavlarda nitelikli hâller, ceza miktarları, şahsi cezasızlık sebebi ve etkin pişmanlık oranları sık sorulur.
Hırsızlık suçunun temel şekli (m.141)
Unsurlar
- Konu: Başkasına ait taşınır mal. Taşınmazlar hırsızlığın konusu olamaz; ancak taşınmazdan ayrılan parçalar (sökülen kapı, kesilen ağaç) taşınır hâle gelince konu olabilir. Failin kendi malı veya sahipsiz mal konu olamaz.
- Hareket: Malı bulunduğu yerden almak, yani zilyedin hâkimiyetini ortadan kaldırıp yeni bir hâkimiyet kurmak.
- Rıza yokluğu: Zilyedin rızası suçun unsurunu ortadan kaldırır. Burada aranan malikin değil zilyedin rızasıdır.
- Manevi unsur: Genel kast yanında özel kast aranır: kendisine veya başkasına yarar sağlama maksadı. Malı yalnızca zarar vermek için alıp yok eden kişi hırsızlıktan değil mala zarar vermeden sorumlu olur.
Suç, malın zilyedin hâkimiyet alanından çıkarılıp failin serbestçe tasarruf edebileceği hâle gelmesiyle tamamlanır. Mağazada malı çantasına koyduğu sırada yakalanan kişinin durumu, failin mal üzerinde fiilen tasarruf imkânı kazanıp kazanmadığına göre değerlendirilir.
Basit hırsızlık re’sen kovuşturulur. Enerjiye ilişkin eski m.141/2, 6352 sayılı Kanunla (2012) yürürlükten kaldırılmıştır. Bugün sıvı veya gaz hâlindeki enerji hakkında hırsızlık m.142/3’te nitelikli hâl olarak düzenlenir; abonelik esasına göre yararlanılan elektrik, su veya doğal gazın sahibinin rızası olmaksızın ve tüketim miktarının belirlenmesini engelleyecek şekilde tüketilmesi ise hırsızlık değil, karşılıksız yararlanma suçudur (m.163/3).
Nitelikli hırsızlık (m.142) ve gece vakti (m.143)
Birinci fıkra: 3–7 yıl hapis
Hırsızlığın konusu şu eşyalarsa ceza üç yıldan yedi yıla kadar hapistir:
- kamu kurum ve kuruluşlarında veya ibadete ayrılmış yerlerde bulunan ya da kamu yararına veya hizmetine tahsis edilen eşya (a),
- halkın yararlanmasına sunulmuş ulaşım aracı içinde veya varış-kalkış yerlerinde bulunan eşya (c),
- afet veya genel felaketin zararlarını önlemek için hazırlanan eşya (d),
- âdet, tahsis veya kullanımları gereği açıkta bırakılmış eşya (e).
Eski (b) bendi (konutta veya eklentilerinde hırsızlık) 6545 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır.
İkinci fıkra: 5–10 yıl hapis
İkinci fıkradaki hâller, failin kullandığı yöntem veya mağdurun durumu nedeniyle daha ağır cezalandırılır: kişinin malını koruyamayacak durumda olmasından veya ölmesinden yararlanma (a), çekip alma veya özel beceri, yani yankesicilik (b), doğal afet veya sosyal olayların yarattığı korku ve kargaşadan yararlanma (c), haksız elde bulundurulan veya taklit anahtarla ya da başka aletle kilit açma veya kilitlenmeyi engelleme (d), bilişim sistemlerinin kullanılması (e), tanınmamak için tedbir alma veya yetkisiz resmi sıfat takınma (f), büyük veya küçük baş hayvan (g), herkesin girebileceği yerde bırakılmakla birlikte kilitlenmiş ya da bina ve eklentileri içinde muhafaza altına alınmış eşya (h). Bu hâllerde ceza beş yıldan on yıla kadardır. Çekip alma suretiyle hırsızlık, beden veya ruh bakımından kendini savunamayacak kişiye karşı işlenirse ceza ayrıca üçte birine kadar artırılır.
Diğer fıkralar
- m.142/3: Sıvı veya gaz hâlindeki enerji ya da bunların nakline, işlenmesine veya depolanmasına ait tesislerde hırsızlık: 5–12 yıl hapis; örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenirse ceza yarı oranında artırılır ve on bin güne kadar adli para cezası eklenir.
- m.142/4: Hırsızlık amacıyla konut dokunulmazlığının ihlali veya mala zarar verme suçlarında şikâyet aranmaz.
- m.142/5: Hırsızlık sonucunda haberleşme, enerji, demiryolu veya havayolu ulaşımında kamu hizmeti geçici de olsa aksarsa ceza yarısından iki katına kadar artırılır.
Gece vakti
Gece vakti, TCK m.6/1-e’de tanımlanır: güneşin batmasından bir saat sonra başlayan ve doğmasından bir saat evvele kadar devam eden süre. Bu artırım hem basit hem nitelikli hırsızlığa uygulanır.
Daha az cezayı gerektiren hâller (m.144–147)
| Hüküm | Hâl | Sonuç |
|---|---|---|
| m.144/1-a | Paydaş veya elbirliği ile malik olunan mal üzerinde | Şikâyet üzerine 2 ay–1 yıl hapis veya adli para cezası |
| m.144/1-b | Hukuki ilişkiye dayanan alacağı tahsil amacıyla | Şikâyet üzerine 2 ay–1 yıl hapis veya adli para cezası |
| m.145 | Malın değerinin azlığı | Cezada indirim yapılabilir veya ceza vermekten vazgeçilebilir |
| m.146 | Malın geçici kullanılıp zilyedine iade edilmek üzere alınması (kullanma hırsızlığı) | Şikâyet üzerine ceza yarı oranına kadar indirilir; mal suç işlemek için kullanıldıysa uygulanmaz |
| m.147 | Ağır ve acil bir ihtiyacı karşılamak (zorunluluk) | İndirim yapılabilir veya ceza vermekten vazgeçilebilir |
m.145, yalnızca malın değerinin azlığına bakmaz; suçun işleniş şekli ve özellikleri de dikkate alınır. Aynı şekilde m.147’deki zorunluluk, genel kısımdaki zorunluluk hâlinden (m.25/2) farklı olarak doğrudan cezasızlık sonucu doğurmaz; indirim veya ceza vermekten vazgeçme konusunda hâkime takdir yetkisi tanır.
Yağma (m.148)
Yağmada tehdidin içeriği sınırlıdır: hayata, vücut veya cinsel dokunulmazlığa yönelik saldırı ya da malvarlığı itibarıyla büyük zarar. Bu ağırlıkta olmayan bir tehditle mal elde etmek yağma değil, koşulları varsa şantaj (m.107) veya başka bir suç oluşturur.
Yağmanın iki görünüm biçimi vardır: mağdurun malı teslime mecbur kılınması ve malın alınmasına karşı koymamaya mecbur kılınması. İkinci fıkra, cebir veya tehditle borç senedi verdirmeyi, senet imzalatmayı veya mevcut bir senedi imha ettirmeyi de aynı cezaya bağlar (senet yağması). Üçüncü fıkraya göre mağdurun herhangi bir vasıta ile kendisini bilmeyecek ve savunamayacak hâle getirilmesi (ör. içeceğine uyuşturucu katılması) da cebir sayılır.
Hırsızlıktan farkı: Çekip alma (m.142/2-b) malın kendisine yönelik bir harekettir, kişinin iradesini kırmaya yönelik değildir. Fail, malı almak veya elde tutmak için mağdura karşı cebir kullanırsa fiil yağmaya dönüşür.
Nitelikli yağma (m.149)
Yağma; silahla (a), kişinin kendisini tanınmayacak hâle koymasıyla (b), birden fazla kişi tarafından birlikte (c), yol kesmek suretiyle ya da konutta, iş yerinde veya bunların eklentilerinde (d), beden veya ruh bakımından kendisini savunamayacak kişiye karşı (e), var olan veya var sayılan suç örgütlerinin korkutucu gücünden yararlanılarak (f), suç örgütüne yarar sağlamak maksadıyla (g) veya gece vaktinde (h) işlenirse ceza on yıldan on beş yıla kadar hapistir. Yağma sırasında kasten yaralamanın neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâlleri (m.87) gerçekleşirse ayrıca kasten yaralama hükümleri uygulanır (m.149/2).
Silah kavramı TCK m.6/1-f’de geniştir: ateşli silah ve kesici aletin yanında fiilen saldırı ve savunmada kullanılmaya elverişli diğer şeyler de silah sayılır.
Daha az cezayı gerektiren hâl (m.150)
- m.150/1: Kişi, hukuki ilişkiye dayanan alacağını tahsil amacıyla tehdit veya cebir kullanırsa yağma oluşmaz; yalnızca tehdit veya kasten yaralama hükümleri uygulanır.
- m.150/2: Yağmanın konusu olan malın değerinin azlığı nedeniyle ceza üçte birden yarıya kadar indirilebilir. Hırsızlıktan farklı olarak ceza vermekten vazgeçme imkânı yoktur.
Şahsi cezasızlık ve etkin pişmanlık (m.167–169)
Akrabalar arasında şahsi cezasızlık
m.167/1’e göre yağma ve nitelikli yağma hariç bu bölümdeki suçlar; hakkında ayrılık kararı verilmemiş eşlerden birinin, üstsoy veya altsoyun veya bu derecede kayın hısımlarından birinin, evlat edinen veya evlatlığın ya da aynı konutta beraber yaşayan kardeşlerden birinin zararına işlenirse ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmaz. İkinci fıkradaki daha uzak ilişkilerde (ayrılık kararı verilmiş eş, ayrı yaşayan kardeş, aynı konutta yaşayan amca, dayı, hala, teyze, yeğen veya ikinci derece kayın hısımları) suç şikâyete bağlıdır ve ceza yarı oranında indirilir.
Etkin pişmanlık
| Aşama | Hırsızlık (m.168/1–2) | Yağma (m.168/3) |
|---|---|---|
| Kovuşturma başlamadan önce | Cezanın üçte ikisine kadarı indirilir | Cezanın yarısına kadarı indirilir |
| Kovuşturma başladıktan sonra, hükümden önce | Cezanın yarısına kadarı indirilir | Cezanın üçte birine kadarı indirilir |
Etkin pişmanlık, failin, azmettirenin veya yardım edenin bizzat pişmanlık göstererek zararı aynen geri verme veya tazmin yoluyla gidermesini gerektirir. Zararın tamamen giderilmesi esastır; kısmi giderimde mağdurun rızası aranır.
m.169’a göre hırsızlık suretiyle yararına haksız menfaat sağlanan tüzel kişiler hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.
Özet
- Hırsızlık: zilyedin rızası olmadan başkasına ait taşınır malı, yarar sağlama maksadıyla bulunduğu yerden almak; 1–3 yıl hapis (m.141).
- Nitelikli hırsızlık: m.142/1 hâllerinde 3–7 yıl, m.142/2 hâllerinde 5–10 yıl, enerji ve tesislerde 5–12 yıl; gece vakti cezayı yarı oranında artırır (m.143).
- Konuttan hırsızlık bendi yürürlükten kaldırılmıştır; kilit açma (m.142/2-d) ve bina içinde muhafaza altındaki eşya (m.142/2-h) bendleri önem kazanır.
- Paydaşlık ve alacak tahsili (m.144) ile kullanma hırsızlığı (m.146) şikâyete bağlıdır; değer azlığı (m.145) ve zorunluluk (m.147) ceza vermekten vazgeçmeye kadar gidebilir.
- Yağma: hayata, vücut veya cinsel dokunulmazlığa saldırı ya da büyük malvarlığı zararı tehdidi veya cebirle malı teslime ya da alınmasına karşı koymamaya zorlamak; 6–10 yıl (m.148).
- Nitelikli yağma 10–15 yıl (m.149); alacak tahsili amacıyla cebir/tehdit yağma oluşturmaz (m.150/1).
- Yakın akrabalar arası şahsi cezasızlık yağmada uygulanmaz (m.167/1).
- Etkin pişmanlıkta hırsızlıkta üçte iki/yarı, yağmada yarı/üçte bir oranlarına kadar indirim yapılır (m.168).