Güveni kötüye kullanma ve dolandırıcılık, TCK’nın “Malvarlığına Karşı Suçlar” bölümünde yer alan ve failin malvarlığı değerini zorla değil, güven ya da aldatma yoluyla elde ettiği iki suç tipidir. Güveni kötüye kullanmada mal faile mağdurun rızasıyla ve belirli bir amaçla zaten teslim edilmiştir; dolandırıcılıkta ise mağdur, hileyle iradesi sakatlanarak malvarlığı üzerinde kendisi tasarruf eder. Her iki suç da uygulamada çok sık görülür; özellikle nitelikli dolandırıcılık hâlleri ve 2025–2026 değişiklikleri sınav açısından önem taşır.
Güveni kötüye kullanma (TCK m.155)
Unsurlar
Suçun konusu başkasına ait taşınır veya taşınmaz bir maldır. Fail, bu malın zilyetliğini mağdurun iradesiyle ve muhafaza etmek ya da belirli bir şekilde kullanmak amacıyla devralmıştır. Suç, zilyetliğin devri amacına aykırı tasarrufla veya devir olgusunun inkârıyla işlenir.
Seçimlik hareketler iki tanedir:
- Devir amacı dışında tasarruf: Emanet edilen malı satmak, rehnetmek, başkasına bağışlamak, tüketmek gibi malikmiş gibi davranmak.
- Devir olgusunu inkâr: “Bana böyle bir mal teslim edilmedi” diyerek iadeden kaçınmak.
Suç kasten işlenir; fail, malın kendisine belirli bir amaçla bırakıldığını bilmeli ve kendisinin veya başkasının yararına hareket etmelidir. Temel şekil şikâyete bağlıdır.
Nitelikli hâller
- m.155/2: Suçun meslek ve sanat, ticaret veya hizmet ilişkisinin ya da başkasının mallarını idare etme yetkisinin gereği olarak tevdi ve teslim edilmiş eşya hakkında işlenmesi; ceza bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adli para cezasıdır. Bu hâl şikâyete bağlı değildir.
- m.155/3 (7571 sayılı Kanunla eklendi, yürürlük 25.12.2025): Suçun konusunun motorlu kara, deniz veya hava taşıtı olması.
Bu artırım hem birinci hem de ikinci fıkra bakımından uygulanır. Örneğin kiralama şirketinden belirli süre kullanmak üzere alınan otomobilin satılması, artık artırımlı cezayı gerektirir.
Dolandırıcılık (TCK m.157)
Temel şekil
Suçun yapısı, birbirini izleyen bir nedensellik zinciri olarak düşünülmelidir:
- Hileli davranış: Gerçeğe aykırı bir durumun var olduğu izlenimini uyandıran, mağdurun denetim imkânını ortadan kaldıracak ölçüde yoğun ve ustaca davranış. Öğretide baskın görüşe göre basit bir yalan tek başına hile sayılmaz; yalanın mağdurun araştırma imkânını engelleyen bir sahneleme, belge veya başka bir davranışla desteklenmesi gerekir.
- Aldatma: Hile sonucu mağdurun yanılgıya düşmesi.
- Tasarruf: Aldatılan kişinin malvarlığı üzerinde bir işlem yapması (para ödemek, mal teslim etmek, borç senedi imzalamak).
- Zarar ve yarar: Mağdurun veya başkasının zararına, failin veya başkasının yararına bir sonuç.
Aldatılan kişi ile zarar gören kişi farklı olabilir (örneğin şirket muhasebecisi aldatılır, şirket zarar görür). Suç neticeli bir suçtur; yarar sağlanmadan önce kalınırsa teşebbüs söz konusu olur. Temel şekil şikâyete bağlı değildir.
Hırsızlık ve dolandırıcılık ayrımı
Dolandırıcılıkta mağdur malvarlığı üzerinde bilerek kendisi tasarruf eder; hırsızlıkta mal mağdurun rızası dışında alınır. Hileyle dikkat dağıtılıp malın gizlice alınması (örneğin satıcının dikkatini başka yöne çekip rafta duran ürünü almak) dolandırıcılık değil hırsızlıktır; çünkü mağdurun tasarrufu yoktur.
Nitelikli dolandırıcılık (TCK m.158)
m.158/1’de on iki bent hâlinde sayılan hâllerde ceza üç yıldan on yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıdır. Başlıca hâller:
| Bent | Nitelikli hâl |
|---|---|
| a | Dini inanç ve duyguların istismarı |
| b | Kişinin içinde bulunduğu tehlikeli durum veya zor şartlardan yararlanma |
| c | Kişinin algılama yeteneğinin zayıflığından yararlanma |
| d | Kamu kurumlarının, kamu meslek kuruluşlarının, siyasi parti, vakıf veya derneklerin araç olarak kullanılması |
| e | Kamu kurum ve kuruluşlarının zararına |
| f | Bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması |
| g | Basın ve yayın araçlarının sağladığı kolaylıktan yararlanma |
| h | Tacir, şirket yöneticisi veya kooperatif yöneticisinin ticari faaliyeti sırasında |
| i | Serbest meslek sahiplerince mesleğe duyulan güvenin kötüye kullanılması |
| j | Tahsis edilmemesi gereken bir kredinin açılmasını sağlamak maksadıyla |
| k | Sigorta bedelini almak maksadıyla |
| l | Kendini kamu görevlisi veya banka, sigorta, kredi kurumu çalışanı olarak tanıtma ya da bu kurumlarla ilişkili olduğunu söyleme |
m.158/2: Kamu görevlileriyle ilişkisi olduğundan, onlar nezdinde hatırı sayıldığından bahisle ve belli bir işin gördürüleceği vaadiyle aldatarak menfaat temin eden kişi de birinci fıkraya göre cezalandırılır.
m.158/3: m.157 ve m.158’deki suçların üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi hâlinde ceza yarı oranında; suç işlemek için teşkil edilmiş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde bir kat artırılır.
7589 sayılı Kanunla eklenen indirim: hesap veya kart verme (m.158/4)
Uygulamada dolandırıcılık şebekeleri, elde edilen parayı aklamak için başkalarının banka hesaplarını, kartlarını veya kripto varlık hesaplarını kullanır. Hesabını ya da kartını bu amaçla veren kişi, dolandırıcılığa yardım eden veya duruma göre müşterek fail olarak sorumlu tutulmaktaydı. 16.7.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanun (yürürlük 31.7.2026) bu katkıya özgü bir ceza indirimi getirmiştir.
Hükmün uygulanma şartları şunlardır:
- Kişinin suça iştiraki bulunmalıdır; yani dolandırıcılığa katkıda bulunduğunu bilmelidir. İştirak iradesi yoksa (hesabı iyi niyetle ve suçtan habersiz vermişse) zaten ceza sorumluluğu doğmaz.
- Katkı, yalnızca ödeme aracını veya hesabın kullanılmasını sağlayan zorunlu bilgi ya da aracı (şifre, kart, mobil bankacılık erişimi vb.) başkasına vermekle sınırlı olmalıdır. Kişi ayrıca mağdurla görüşmek, parayı çekip teslim etmek gibi başka katkılarda bulunmuşsa indirim uygulanmaz.
- Kişi bu fiili kendisine veya başkasına haksız menfaat sağlamak amacıyla yapmış olmalıdır.
- İndirim, verilecek cezanın yarısı oranındadır ve hem temel dolandırıcılık hem de nitelikli dolandırıcılık için geçerlidir.
Daha az cezayı gerektiren hâl (m.159)
Dolandırıcılığın hukuki bir ilişkiye dayanan alacağı tahsil amacıyla işlenmesi hâlinde ceza altı aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır ve kovuşturma şikâyete bağlıdır. Burada failin gerçekten mevcut bir alacağı vardır; ancak alacağını hukuki yollar yerine hileyle tahsil eder. Alacak hukuki ilişkiye dayanmıyorsa (örneğin kumar borcu) m.159 uygulanmaz.
Ortak hükümler
Şahsi cezasızlık ve indirim (m.167)
Yağma ve nitelikli yağma hariç, malvarlığına karşı suçlar (güveni kötüye kullanma ve dolandırıcılık dahil):
- Hakkında ayrılık kararı verilmemiş eşlerden birinin,
- Üstsoy veya altsoyun, bu derecede kayın hısımlarından birinin, evlat edinen veya evlatlığın,
- Aynı konutta beraber yaşayan kardeşlerden birinin
zararına işlenirse ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmaz (m.167/1). Ayrılık kararı verilmiş eş, aynı konutta yaşamayan kardeş, aynı konutta yaşayan amca, dayı, hala, teyze, yeğen veya ikinci derece kayın hısımı zararına işlenmesinde ise ceza şikâyet üzerine verilir ve yarı oranında indirilir (m.167/2).
Etkin pişmanlık (m.168)
Güveni kötüye kullanma ve dolandırıcılıkta fail, azmettiren veya yardım eden, bizzat pişmanlık göstererek mağdurun zararını aynen geri verme veya tazmin yoluyla tamamen giderirse:
| Zaman | İndirim |
|---|---|
| Suç tamamlandıktan sonra, kovuşturma başlamadan önce | Cezanın üçte ikisine kadarı |
| Kovuşturma başladıktan sonra, hüküm verilmeden önce | Cezanın yarısına kadarı |
Kısmen geri verme veya tazmin hâlinde etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için ayrıca mağdurun rızası aranır (m.168/4).
Tüzel kişiler (m.169)
Hırsızlık, güveni kötüye kullanma ve dolandırıcılık suçlarının işlenmesi suretiyle yararına haksız menfaat sağlanan tüzel kişiler hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.
Özet
- Güveni kötüye kullanmada mal faile rızayla ve belirli amaçla teslim edilmiştir; suç amaç dışı tasarruf veya devrin inkârıyla işlenir; temel şekli şikâyete bağlıdır.
- 7571 sayılı Kanunla eklenen m.155/3’e göre konu motorlu kara, deniz veya hava taşıtıysa ceza bir kat artırılır.
- Dolandırıcılık hile → aldatma → mağdurun tasarrufu → zarar/yarar zinciriyle tamamlanır; mağdurun tasarrufu yoksa suç hırsızlıktır.
- Nitelikli dolandırıcılıkta ceza üç-on yıldır; (e), (f), (j), (k), (l) bentlerinde alt sınır dört yıl ve adli para cezası menfaatin iki katından az olamaz.
- Üç veya daha fazla kişiyle işlenmesi cezayı yarı oranında, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenmesi bir kat artırır (m.158/3).
- 7589 sayılı Kanunla gelen m.158/4: iştirak yalnızca kart veya hesap erişimini başkasına vermekle sınırlıysa ceza yarı oranında indirilir.
- Hukuki ilişkiye dayanan alacağın tahsili amacıyla dolandırıcılık şikâyete bağlı, daha az cezalı hâldir (m.159).
- m.167 akraba arası şahsi cezasızlık/indirim, m.168 zarar giderilmesine bağlı etkin pişmanlık öngörür.