Yayım, Komisyon ve Havale Sözleşmeleri

Yayım, komisyon ve havale, TBK’nın işgörme ve aracılık ilişkileri arasında yer alan, sınavlarda genellikle süre ve yetki ayrıntılarıyla sorulan üç sözleşme tipidir. Yayım sözleşmesi bir fikir ve sanat eserinin çoğaltılıp yayılmasını; komisyon sözleşmesi bir kişinin başkası hesabına fakat kendi adına alım-satım yapmasını; havale ise bir kişinin, üçüncü kişiye ödeme yapması için başkasını yetkilendirmesini konu alır. Üçünde de taraflar arası rollerin doğru kurulması çözümün anahtarıdır.

Yayım sözleşmesi

Tanım ve şekil

Sözleşmenin tarafları yayımlatan (eser sahibi veya halefi) ve yayımcıdır. Yayımcının temel borcu eseri çoğaltıp yayımlamaktır; yalnızca eseri satın alıp yayımlamama hakkı olan bir sözleşme yayım sözleşmesi değildir. Yayım sözleşmesinin geçerliliği yazılı şekle bağlıdır (TBK m.488). Fikir ve sanat eserleri üzerindeki haklara ilişkin özel düzenleme olan 5846 sayılı FSEK hükümleri ayrıca dikkate alınır.

Hakların geçişi ve yayımlatanın sorumluluğu

Eser sahibinin hakları sözleşmenin ifasının gerektirdiği ölçüde ve süreyle yayımcıya geçer (TBK m.489/1). Yayımlatan, sözleşme anında yayımlatma hakkının ve eser korunuyorsa telif hakkının bulunmamasından sorumludur. Eser daha önce başka yayımcıya bırakılmış veya yayımlatanın bilgisi altında yayımlanmışsa bunu sözleşmeden önce bildirmek zorundadır (TBK m.489/2-3).

Tasarruf yasağı: Yayımlatan, kararlaştırılan süre veya süre yoksa baskı adedinin tükenmesi için alışılmış süre geçmedikçe eser üzerinde yayımcının zararına tasarrufta bulunamaz. Süreli yayınlardaki kısa yazılar her zaman başka yerde yayımlatılabilir; toplama eserdeki bölümler veya dergilerdeki uzun yazılar ise yayımın bitmesinden başlayarak üç ay geçmedikçe yeniden yayımlatılamaz (TBK m.490).

Basım sayısı, çoğaltma ve değişiklikler

Taraflar sözleşmenin süresini veya baskı adedini kararlaştırmak zorundadır (TBK m.491/2). Yeni basım yetkisi verilen yayımcı, baskı tükendiği hâlde yeni basımı ihmal ederse yayımlatan uygun süre verir; süre içinde basım yapılmazsa sözleşmeden cayabilir (TBK m.491/3).

• Yayımcı eseri kısaltma, ekleme ve değişiklik yapmadan çoğaltır, tanıtım ve dağıtımı yapar; satış fiyatını, satışı güçleştirmemek koşuluyla yayımcı belirler (TBK m.492).
• Eser sahibi, yayımcının menfaatini zedelememek kaydıyla düzeltme ve iyileştirme, halefleri ise yalnızca güncelleştirme yapabilir. Yayımcı bu imkânı tanımadan yeni basım yapamaz (TBK m.493).
• Ayrı ayrı yayım hakkı bir arada basım yetkisi vermez; bir arada yayım hakkı da ayrı ayrı basım yetkisi vermez (TBK m.494).
• Çeviri hakkı, ancak sözleşmede açıkça belirtilmişse yayımcıya geçer (TBK m.495).

Bedel

Aksi kararlaştırılmadıkça yayımlatan bedel isteyebilir; miktar belli değilse hâkim belirler. Birden fazla basım hakkı varsa ilk basımın bedel ve koşulları sonrakilere de uygulanır (TBK m.496). Bedel, eser bütün olarak yayımlanacaksa tamamının, bölümler hâlinde yayımlanacaksa her bölümün basımı ve satışa hazır hâle gelmesinden sonra ödenir. Bedel satışa bağlanmışsa yayımcı satış hesaplarını tutar; yayımlatanın teamüle uygun miktarda bedelsiz nüsha alma hakkı vardır (TBK m.497).

Sona erme ve hasar

Sipariş üzerine yayım: Bir veya birkaç kişi yayımcının belirlediği plana göre eser meydana getirmeyi üstlenirse yalnızca kararlaştırılan ücrete hak kazanır; mali haklar yayımcıya ait olur (TBK m.501).

Komisyon sözleşmesi

Tanım

Komisyoncu üçüncü kişilerle kendi adına işlem yapar; bu nedenle üçüncü kişiye karşı hak ve borçların sahibi odur. İşlemin ekonomik sonuçları ise vekâlet verene aittir (dolaylı temsil). Konu yalnızca kıymetli evrak ve taşınırlardır; taşınmaz alım-satımı alım-satım komisyonculuğuna girmez. Bu bölümde hüküm bulunmayan konularda vekâlet hükümleri uygulanır (TBK m.532/2). Komisyon işlerini meslek edinmeyip arada bir üstlenen tacir hakkında da bu hükümler uygulanır (TBK m.546/2).

Komisyoncunun borçları

• Bildirim: Yapılan iş ve özellikle talimatın yerine getirildiği hemen bildirilir. Talimat yoksa komisyoncu malı sigorta ettirmekle yükümlü değildir (TBK m.533).
• Özen: Açıkça ayıplı gelen malda vekâlet verenin taşıyıcıya karşı haklarını korur, zararı tespit ettirir ve hemen bilgi verir; kısa sürede bozulacak malı, vekâlet vereni hemen bilgilendirmek koşuluyla satar (TBK m.534).
• Belirlenen bedel: Belirlenen bedelin altında satan komisyoncu farkı öder; ancak satmasaydı vekâlet verenin daha fazla zarar göreceğini ve yeniden talimat almanın elverişli olmadığını ispat ederse kurtulur. Daha ucuza alan veya daha pahalıya satan komisyoncu bu farkı alıkoyamaz (TBK m.535).
• Veresiye satış: İzinsiz veresiye satış veya malı teslim almadan bedel ödeme hâlinde doğan zarara komisyoncu katlanır; ancak yasak yoksa satış yerindeki ticari teamüle göre veresiye satabilir (TBK m.536).

Komisyoncu ancak açıkça garanti vermişse (del credere) veya yerel ticari teamül gerektiriyorsa sorumlu olur; garanti veren komisyoncu ayrıca ücret isteyebilir (TBK m.537).

Komisyoncunun hakları

• Giderler: Vekâlet veren yararına yapılan giderler ve ödenen paralar faiziyle istenir; ardiye ve taşıma bedelleri hesaba geçirilebilir, kendi çalışanlarının ücretleri geçirilemez (TBK m.538).
• Ücret: İş yapılınca veya işin yapılmaması vekâlet verene yüklenebilen bir sebepten doğmuşsa ücret istenir; başka sebeplerle iş yapılamazsa yalnızca yerel âdete göre emeğin karşılığı istenir (TBK m.539).
• Ücretin kaybı: Dürüstlüğe aykırı davranan, özellikle aldığından fazla veya sattığından eksik bedel bildiren komisyoncu ücretini kaybeder; vekâlet veren onu gerçekleşen bedel üzerinden alıcı veya satıcı sayabilir (TBK m.540).
• Hapis hakkı: Sattığı malın bedeli ve satın aldığı mal üzerinde hapis hakkı vardır (TBK m.541).
• Açık artırma: Mal satılamaz veya satış emrinden cayılır ve vekâlet veren malı geri almakta aşırı gecikirse komisyoncu, malın bulunduğu yer mahkemesinden karar alarak açık artırmayla sattırabilir (TBK m.542).

Kendisiyle işlem (kendine alım-satım)

Borsada kayıtlı veya piyasa fiyatı bulunan kambiyo senetleri, kıymetli evrak ya da ticari malları alıp satmaya yetkili komisyoncu, aksine talimat yoksa kendi malını satabilir veya satacağı malı kendisi alabilir. Bu durumda işlem anındaki değerler esas alınır ve komisyoncu alışılmış ücret ve giderlerini yine isteyebilir (TBK m.543/1). Komisyoncu bu işlemi aynı gün vekâlet verene bildirmek zorundadır (TBK m.543/2). Karşı tarafı göstermeden işin yapıldığını bildiren komisyoncu işlemi kendisiyle yapmış sayılır (TBK m.544). Vekâletin geri alındığı haberi komisyoncuya ulaşınca bu hak düşer; ancak komisyoncu haber ulaşmadan önce işlemin yapıldığı bildirimini göndermişse hak düşmez (TBK m.545).

Havale

Tanım ve taraflar

Havale çifte yetkilendirmedir: Havale eden, ödeyiciyi ödemeye, alıcıyı da kendi adına almaya yetkili kılar. Üç ilişki ayrılır: havale eden–alıcı (valör ilişkisi), havale eden–ödeyici (karşılık/provizyon ilişkisi) ve ödeyici–alıcı (ifa ilişkisi). Konu yalnızca para, kıymetli evrak ve mislî eşyadır.

Havale eden ile alıcı arasındaki ilişki

Havale, havale edenin alıcıya olan borcunu ifa amacıyla yapılmışsa bu borç ancak ödeyicinin ifasıyla sona erer; havale ifa uğruna değil, ifa amacıyla yapılmış sayılır (TBK m.556/1). Havaleyi kabul etmiş alıcı, belirlenen sürede ödeyiciden alacağını elde edemezse alacağını havale edene karşı yeniden ileri sürebilir (TBK m.556/2). Alacaklı olan alıcı havaleyi kabul etmek istemezse bunu havale edene gecikmeksizin bildirir; bildirmezse doğan zararı giderir (TBK m.556/3).

Ödeyicinin borcu

Kabul bildirimine kadar ödeyici alıcıya karşı borç altında değildir; havale tek başına ödeyiciye ödeme borcu yüklemez. Ödeyici havale edene zaten borçluysa ve alıcıya ödeme kendisine daha ağır bir yük getirmiyorsa alıcıya ödemekle yükümlüdür (havale edene karşı); bu durumda aksi kararlaştırılmadıkça ifadan önce kabul açıklamasına gerek yoktur (TBK m.557/2). Ödeyici ödemekten kaçınır veya ödemeyeceğini önceden açıklarsa alıcı bunu havale edene gecikmeksizin bildirir; bildirmezse zarardan sorumludur (TBK m.558).

Geri alma ve sona erme

• Havale eden alıcıya verdiği yetkiyi her zaman geri alabilir; ancak alıcının yararına, özellikle onun alacağını elde etmesi amacıyla verilen yetkiyi geri alamaz (TBK m.559/1).
• Ödeyici kabulünü alıcıya açıklamadığı sürece havale eden ödeyiciye verdiği yetkiyi geri alabilir (TBK m.559/2).
• Havale edenin iflası hâlinde henüz kabul edilmemiş havale kendiliğinden sona erer (TBK m.559/3).

Kıymetli evraka bağlanmış alacağın hamile ödenmesi amacıyla yapılan yazılı havalelerde bu hükümler uygulanır ve ödeyici karşısında her hamil alıcı sayılır; çek ve poliçe benzeri havalelere ilişkin özel hükümler saklıdır (TBK m.560).

Özet

• Yayım sözleşmesi yazılı şekle tabidir; haklar ifanın gerektirdiği ölçüde ve süreyle yayımcıya geçer (TBK m.487–489).
• Basım sayısı belirtilmemişse yalnız bir basım yapılabilir; taraflar süre veya baskı adedini kararlaştırmak zorundadır; çeviri hakkı ancak açıkça belirtilirse geçer (TBK m.491, 495).
• Teslimden sonra yok olan eser için yayımcı bedeli yine öder; sipariş üzerine yayımda mali haklar yayımcıya aittir (TBK m.498, 501).
• Komisyoncu kendi adına, vekâlet veren hesabına kıymetli evrak ve taşınır alıp satar; boşluklarda vekâlet hükümleri uygulanır (TBK m.532).
• Komisyoncu belirlenen bedelin altında satarsa farkı öder; lehe farkı alıkoyamaz; borçluların ödememesinden ancak yetkisiz veresiye, garanti veya teamül hâlinde sorumludur (TBK m.535–537).
• Komisyoncunun hapis hakkı vardır; dürüstlüğe aykırı bedel bildirirse ücretini kaybeder; kendisiyle işlemi aynı gün bildirir (TBK m.540–543).
• Havale çifte yetkilendirmedir; havale edenin borcu ancak ödeyicinin ifasıyla sona erer (TBK m.555–556).
• Çekincesiz kabul eden ödeyici, havale edenle arasındaki ilişkiden doğan savunmaları alıcıya karşı ileri süremez; kabul edilmemiş havale havale edenin iflasıyla sona erer (TBK m.557, 559).