Yerinden yönetim, bazı kamu hizmetlerinin Devlet tüzel kişiliği dışında, ayrı tüzel kişiliğe ve özerkliğe sahip kuruluşlarca yürütülmesidir. Türk hukukunda yerinden yönetimin en önemli örneği, halkın seçtiği organlarla yönetilen mahallî idarelerdir: il özel idaresi, belediye ve köy. Bu kuruluşlar özerktir, ama bağımsız değildir; merkezî idare onlar üzerinde kanunla sınırlı bir idari vesayet yetkisine sahiptir. Sınavlarda yerinden yönetimin türleri, vesayetin niteliği, organların oluşumu ve meclis kararlarının kesinleşme süreci sık sorulur.
Yerinden yönetimin türleri
Yer yönünden yerinden yönetim
Belli bir coğrafi alanda yaşayan halkın mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan kamu tüzel kişileridir. Mahallî idareler bu türdendir. Ayırt edici özellikleri, yetkilerinin bir coğrafi alanla sınırlı olması ve karar organlarının seçimle oluşmasıdır.
Hizmet yönünden yerinden yönetim
Belli bir kamu hizmetinin, uzmanlık ve esneklik gerekçesiyle ayrı bir tüzel kişiliğe bırakılmasıdır. Üniversiteler, kamu iktisadi teşebbüsleri, TRT, Sosyal Güvenlik Kurumu, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve bağımsız idari otoriteler bu gruba girer. Bu kuruluşların organları genellikle seçimle değil atamayla oluşur (meslek kuruluşları hariç). Ayrıntı için bkz. “Kamu Tüzel Kişileri ve Bağımsız İdari Otoriteler”.
Yerinden yönetimin unsurları
- Ayrı kamu tüzel kişiliği: Kendi malvarlığı, bütçesi, personeli ve dava ehliyeti vardır.
- Özerklik: Karar organları, merkezin emir ve talimatı olmadan karar alır; ancak kanunlara bağlıdır.
- Kendine özgü organlar: Mahallî idarelerde karar organları seçimle belirlenir.
- İdari vesayete tabi olma: Merkezî idare, idarenin bütünlüğünü korumak için kanunla sınırlı bir denetim yapar.
Anayasal çerçeve
Anayasa ayrıca şunları öngörür (AY m.127):
- Mahallî idarelerin kuruluş, görev ve yetkileri yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir.
- Seçimler beş yılda bir yapılır.
- Kanun, büyük yerleşim merkezleri için özel yönetim biçimleri getirebilir (büyükşehir belediyelerinin dayanağı).
- Seçilmiş organların organlık sıfatını kazanmalarına ilişkin itirazlar ile bu sıfatı kaybetmeleri konusundaki denetim yargı yoluyla olur.
- Görevleriyle ilgili bir suç nedeniyle soruşturma veya kovuşturma açılan mahallî idare organlarını veya üyelerini İçişleri Bakanı, geçici bir tedbir olarak kesin hükme kadar görevden uzaklaştırabilir.
- Mahallî idareler, belirli kamu hizmetlerinin görülmesi için Cumhurbaşkanının izni ile kendi aralarında birlik kurabilir.
- Mahallî idarelere görevleriyle orantılı gelir kaynakları sağlanır.
İdari vesayet
Vesayet; organlar üzerinde (ör. görevden uzaklaştırma, meclisin feshi için başvuru) ve işlemler üzerinde (ör. kararların valiye gönderilmesi, onay) olmak üzere iki biçimde görülür. Vesayet makamı, kural olarak denetlenen idarenin işlemini değiştiremez; ancak onaylar veya onaylamaz ya da yargı yoluna gider. Vesayet istisnai olduğu için dar yorumlanır.
İl özel idaresi
İl özel idaresi, il halkının mahallî müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan, karar organı seçmenlerce seçilen, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir (İl Özel İdaresi K. m.3/a). İlin kurulmasına dair kanunla kurulur ve ilin kaldırılmasıyla tüzel kişiliği sona erer (m.4).
Organları: il genel meclisi, il encümeni ve vali (m.3/b).
- İl genel meclisi: Karar organıdır; seçimle oluşur. Stratejik plan, bütçe ve kesin hesap, borçlanma, taşınmaz işlemleri gibi konularda karar alır (m.10).
- İl encümeni: Valinin başkanlığında; genel sekreter, il genel meclisinin kendi üyeleri arasından seçtiği üç üye ve valinin birim amirleri arasından seçtiği iki üyeden oluşur (m.25).
- Vali: İl özel idaresinin başı ve tüzel kişiliğinin temsilcisidir (m.29). Seçimle değil atamayla gelir; bu özellik il özel idaresini belediyeden ayırır.
Valiye gönderilmeyen meclis kararları yürürlüğe girmez (m.15/1). Yeniden görüşülmesi istenmeyen kararlar kesinleşir (m.15/2). İkinci fıkrada yer alan, il genel meclisinin üye tam sayısının salt çoğunluğuyla ısrar ettiği kararların da kesinleşeceğine ilişkin ifade ile maddenin üçüncü fıkrası Anayasa Mahkemesinin 18/1/2007 tarihli ve E.2005/32, K.2007/3 sayılı kararıyla iptal edilmiştir (resmî metin ve dipnot). Belediyeden farklı olarak il özel idaresinde “meclis ısrarıyla kesinleşme” yolu bu nedenle metinde yer almaz.
Belediye
Belediye, belde sakinlerinin mahallî müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan, karar organı seçmenlerce seçilerek oluşturulan, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir (Belediye K. m.3/a).
Kuruluş
Nüfusu 5.000 ve üzerinde olan yerleşim birimlerinde belediye kurulabilir; il ve ilçe merkezlerinde belediye kurulması zorunludur (Belediye K. m.4/1). İçme ve kullanma suyu havzaları ile sit ve diğer koruma alanlarında ve kurulu bir belediyenin meskûn sahasına 5.000 metreden daha yakın yerleşim yerlerinde belediye kurulamaz (m.4/2).
Hemşehri hukuku ve görevler
Herkes ikamet ettiği beldenin hemşehrisidir; hemşehrilerin belediye karar ve hizmetlerine katılma, bilgilenme ve yardımlardan yararlanma hakları vardır (m.13). Belediye, mahallî müşterek nitelikte olmak şartıyla imar, su ve kanalizasyon, ulaşım, çevre, temizlik, zabıta, itfaiye, park ve yeşil alanlar, sosyal hizmet gibi hizmetleri yapar veya yaptırır (m.14). Belediyenin görev, sorumluluk ve yetki alanı belediye sınırlarını kapsar.
Organlar
| Organ | Oluşum | Temel işlev |
|---|---|---|
| Belediye meclisi | Seçimle (m.17) | Karar organı; bütçe, imar planı, borçlanma, yönetmelik kabulü (m.18) |
| Belediye encümeni | Başkanın başkanlığında; meclisin seçtiği üyeler + birim amirleri (m.33) | Kamulaştırma kararları, cezalar, kısa süreli kiralama (m.34) |
| Belediye başkanı | Seçimle (m.37) | Belediye idaresinin başı ve tüzel kişiliğin temsilcisi; yürütme organı (m.38) |
Encümen; il belediyelerinde ve nüfusu 100.000’in üzerindeki belediyelerde yedi kişiden, diğer belediyelerde beş kişiden oluşur (m.33).
Meclis kararlarının kesinleşmesi
Belediyede kararlar üzerinde ilk denetim, valiye değil belediye başkanına aittir.
Belediye başkanı, ısrarla kesinleşen kararlar aleyhine on gün içinde idari yargıya başvurabilir. Kesinleşen kararlar en geç yedi gün içinde mahallin en büyük mülki idare amirine gönderilir; gönderilmeyen kararlar yürürlüğe girmez (m.23/3-4).
| İl özel idaresi (5302 m.15) | Belediye (5393 m.23) | |
|---|---|---|
| İade yetkisi kimde | Vali | Belediye başkanı |
| İade süresi | 7 gün | 5 gün |
| Kararın gönderilmesi | Tam metin 5 gün içinde valiye | Kesinleşmeden itibaren 7 gün içinde mülki amire |
| Gönderilmezse | Yürürlüğe girmez | Yürürlüğe girmez |
Organlar üzerindeki denetim
- Meclisin feshi: Belediye meclisi, kanunla verilen görevleri süresinde yapmayı ihmal edip belediye işlerini sekteye uğratırsa veya görevleriyle ilgisi olmayan siyasi konularda karar alırsa, İçişleri Bakanlığının bildirimi üzerine Danıştay kararıyla feshedilir (m.30).
- Başkanlığın sona ermesi: Ölüm ve istifada kendiliğinden sona erer; mazeretsiz ve kesintisiz yirmi günden fazla görevi terk, seçilme yeterliğinin kaybı gibi hallerde İçişleri Bakanlığının başvurusu üzerine Danıştay kararıyla sona erer (m.44).
- Görevden uzaklaştırma: Geçici bir tedbirdir.
Görevden uzaklaştırma kararı iki ayda bir gözden geçirilir; devamında kamu yararı bulunmayan karar kaldırılır (m.47/2).
Köy
Köy, Anayasada sayılan üçüncü mahallî idaredir ve köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılar. Organları köy derneği (köyde oturan seçmenler), köy ihtiyar meclisi ve muhtardır. Köy, ayrı bir kanunla düzenlenir; muhtar hem köy tüzel kişiliğinin başı hem de bazı devlet işlerinde merkezî idarenin yardımcısıdır.
Özet
- Yerinden yönetim, ayrı tüzel kişiliğe sahip özerk kuruluşlarla yönetimdir; yer yönünden (mahallî idareler) ve hizmet yönünden (üniversite, KİT, meslek kuruluşları vb.) ikiye ayrılır.
- Mahallî idareler il özel idaresi, belediye ve köydür; karar organları seçimle oluşur (AY m.127/1).
- İdari vesayet kanunla sınırlı, istisnai ve dar yorumlanan bir denetimdir (AY m.127/5).
- Organlık sıfatının kaybı yargı yoluyla olur; geçici görevden uzaklaştırmayı İçişleri Bakanı yapar.
- İl özel idaresinin organları il genel meclisi, il encümeni ve validir; vali atanmış bir organdır.
- Belediyenin organları meclis, encümen ve başkandır; il ve ilçe merkezlerinde belediye kurulması zorunludur.
- Belediye meclisi kararlarını başkan 5 günde iade eder; il genel meclisi kararlarını vali 7 günde iade eder.
- Belediye meclisinin feshi ve başkanlığın m.44’teki hallerde sona ermesi Danıştay kararıyla olur.