Doğal hukuk öğretisi, devletin koyduğu kurallardan (pozitif hukuk) bağımsız olarak var olan, onlardan üstün ve evrensel bir hukukun bulunduğunu savunan düşünce geleneğidir. Bu üstün hukukun kaynağı çağdan çağa değişmiştir: doğa, Tanrı ya da insan aklı. Öğretinin sınavdaki önemi, hukuk felsefesinin temel sorusuna, yani “adaletsiz bir kanun yine de hukuk mudur?” sorusuna verdiği cevaptan gelir.
Temel tez ve ortak özellikler
Farklı doğal hukuk kuramlarını bir araya getiren ortak noktalar şöyle özetlenebilir:
- İkicilik (düalizm): Biri insan eliyle konulmuş pozitif hukuk, diğeri ondan üstün doğal hukuk olmak üzere iki hukuk düzeni vardır.
- Üstünlük: Pozitif hukuk, doğal hukuka uygun olduğu ölçüde değer taşır; doğal hukuk pozitif hukukun ölçütü ve sınırıdır.
- Evrensellik ve değişmezlik: Klasik anlayışta doğal hukuk her yerde ve her zaman geçerlidir.
- Bilinebilirlik: Doğal hukukun ilkeleri akıl yoluyla (bazı dönemlerde vahiy yoluyla) bilinebilir.
- Hukuk ile ahlakın bağlantısı: Hukukun geçerliliği, en azından en uç durumlarda, içeriğin ahlaki değerine bağlıdır. Bu nokta doğal hukuku hukuki pozitivizmden ayıran ana çizgidir.
Tarihsel gelişim
Antik Yunan
Sofistler, doğa (physis) ile yasa/uzlaşma (nomos) arasındaki ayrımı ilk kez belirgin biçimde tartışmıştır. Kimi sofistler kanunların insan yapımı ve değişken olduğunu vurgulayarak doğal düzeni kanunların üstünde görmüştür. Sokrates, kanunlara bağlılığı bir erdem olarak savunmuş; Platon, adaleti idealar dünyasında aranan bir ölçüt olarak ele almıştır. Aristoteles ise siyasal adaleti ikiye ayırmıştır: her yerde aynı gücü taşıyan doğal adalet ve içeriği konulmadan önce kayıtsız olan, konulduktan sonra bağlayıcı hâle gelen yasal (uzlaşımsal) adalet.
Stoacılık ve Roma
Stoacılar evreni yöneten evrensel akıl (logos) düşüncesini geliştirmiştir. Her insan bu akla sahip olduğu için insanlar arasında doğal bir eşitlik bulunur ve tüm insanlar tek bir evrensel topluluğun üyesidir. Bu düşünce Roma’da Cicero gibi yazarlar aracılığıyla hukuka taşınmış; Roma hukukundaki ius naturale (doğal hukuk), ius gentium (kavimler hukuku) ve ius civile (Roma vatandaşlarının hukuku) ayrımında yansımasını bulmuştur.
Orta Çağ: teolojik doğal hukuk
Orta Çağ’da doğal hukukun kaynağı Tanrı iradesi ve aklı olarak görülmüştür. Augustinus’un ardından en sistemli kuramı Thomas Aquinas kurmuştur. Aquinas’ın kanun sınıflandırması sınavlarda sıkça sorulur:
| Kanun türü | İçeriği |
|---|---|
| Ezeli kanun (lex aeterna) | Evrenin tamamını yöneten ilahi akıl |
| Doğal kanun (lex naturalis) | Ezeli kanunun insan aklıyla kavranabilen kısmı |
| İnsan kanunu (lex humana) | Doğal kanundan türetilen, insanların koyduğu kurallar |
| İlahi kanun (lex divina) | Vahiy yoluyla bildirilen kurallar |
Bu anlayışta doğal kanuna aykırı bir insan kanunu gerçek anlamda kanun değil, kanunun bozulmuş bir biçimidir. “Adaletsiz kanun kanun değildir” (lex iniusta non est lex) formülü bu geleneği özetlemek için kullanılır.
Yeniçağ: akılcı (rasyonalist) doğal hukuk
- ve 18. yüzyılda doğal hukuk dinden ayrılarak insan aklına dayandırılmıştır. Bu dönüşümün simge isimlerinden Hugo Grotius, 1625’te yayımlanan Savaş ve Barış Hukuku adlı eseriyle hem laik doğal hukukun hem de uluslararası hukukun kurucuları arasında sayılır. Grotius’a göre doğal hukukun ilkeleri, Tanrı’nın varlığı farz edilmese bile akıl yoluyla geçerli olurdu.
Bu dönemin öne çıkan kurgusu toplum sözleşmesidir:
| Düşünür | Doğa durumu | Sözleşmenin sonucu |
|---|---|---|
| Thomas Hobbes (Leviathan, 1651) | Herkesin herkese karşı savaşı; güvensizlik | Bireyler haklarını mutlak egemene devreder; güvenlik önceliklidir |
| John Locke | Doğal haklar (yaşam, özgürlük, mülkiyet) zaten vardır | Devlet bu hakları korumak için kurulur; hakları çiğneyen yönetime direnme meşrudur |
| J.-J. Rousseau (Toplum Sözleşmesi, 1762) | Özgür ve eşit insan | Egemenlik devredilemez; genel irade yasaların kaynağıdır |
Akılcı doğal hukuk, 1789 Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi gibi metinlere ve modern anayasacılığa doğrudan ilham vermiştir. Bireyin devletten önce var olan, devredilemez hakları fikri bu geleneğin mirasıdır.
19. yüzyılda gerileme
- yüzyılda doğal hukuk iki yönden eleştirilmiştir. Tarihçi hukuk okulu (Savigny), hukukun akıldan değil her milletin tarihsel gelişiminden ve halk ruhundan doğduğunu savunmuştur. Hukuki pozitivizm ise bilimsel yöntemle yalnız “olan hukuk”un incelenebileceğini, doğal hukukun doğrulanamayan bir metafizik olduğunu ileri sürmüştür. Büyük kanunlaştırmalar da (ör. 1804 Fransız Medeni Kanunu) kanun dışında hukuk arama eğilimini zayıflatmıştır.
Değişken içerikli doğal hukuk
Rudolf Stammler’le özdeşleşen bu yaklaşım, doğal hukukun biçiminin sabit, içeriğinin ise zamana ve topluma göre değişken olduğunu savunur. Böylece klasik öğretinin “evrensel ve değişmez kurallar” iddiası yumuşatılmıştır.
20. yüzyılda doğal hukukun yeniden doğuşu
İkinci Dünya Savaşı sonrasında, kanun biçiminde çıkarılmış ağır haksızlıklar karşısında “kanun kanundur” anlayışının yetersizliği tartışılmıştır. Bu döneme “doğal hukukun yeniden doğuşu” denir. 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi bu yönelimin uluslararası planda en önemli ürünüdür.
Radbruch formülü
Gustav Radbruch, savaş öncesinde görececi ve pozitivizme yakın bir çizgide iken, 1946’da yayımladığı makalesinde ünlü formülünü geliştirmiştir. Formül iki parçadan oluşur:
- Katlanılamazlık formülü: Kural olarak usulüne uygun konulmuş pozitif hukuk, içeriği adaletsiz veya amaca aykırı olsa bile önceliğe sahiptir; çünkü hukuki güvenlik de bir değerdir. Ancak kanun ile adalet arasındaki çelişki katlanılamaz bir ölçüye ulaşırsa kanun “yanlış hukuk” olarak adalete yer açmalıdır.
- İnkâr formülü: Adaletin hiç amaçlanmadığı, adaletin özünü oluşturan eşitliğin bilinçli olarak inkâr edildiği durumlarda kanun hukuk niteliğini tamamen yitirir.
Radbruch’un önemi, hukuki güvenlik ile adalet arasındaki gerilimi bir istisna kuralıyla çözmesidir: pozitif hukukun önceliği kuraldır, adaletin önceliği ancak aşırı haksızlıkta devreye girer. Bu nedenle formül, klasik doğal hukukun “her adaletsiz kanun geçersizdir” tezinden daha ılımlıdır.
Lon Fuller: hukukun iç ahlakı
Lon Fuller, The Morality of Law (1964) adlı eserinde içerikten çok usule odaklanan bir doğal hukuk anlayışı geliştirmiştir. Fuller’a göre bir kurallar sisteminin hukuk sayılabilmesi için belirli asgari usul ilkelerine uyması gerekir: kuralların genel olması, ilan edilmesi, geriye yürümemesi, anlaşılır olması, birbiriyle çelişmemesi, yerine getirilmesi imkânsız şeyler istememesi, sık sık değiştirilmemesi ve resmî uygulamanın ilan edilen kurallarla uyumlu olması. Fuller bu sekiz ilkeye hukukun iç ahlakı adını verir. Bu ilkelerden ağır biçimde sapan bir düzen, kötü hukuk değil, hukuk olmayan bir düzendir. Fuller’ın 1958’de Hart ile yaptığı tartışma (Hart–Fuller tartışması), hukuk–ahlak ilişkisinin modern klasiklerinden biridir.
Çağdaş yeni doğal hukuk
John Finnis gibi yazarlar, Aquinas geleneğini dini temellendirmeye dayanmadan yeniden yorumlamış; insan için temel değerler (yaşam, bilgi, oyun, estetik deneyim, dostluk, pratik akıl, din gibi) ve bunlara ulaşmanın akılcı ilkeleri üzerine kurulu bir kuram önermiştir.
Doğal hukuk öğretisine yöneltilen eleştiriler
- Belirsizlik: Doğal hukukun içeriği konusunda düşünürler anlaşamamaktadır; “doğal” sayılan kural döneme ve yazara göre değişmiştir.
- Olan–olması gereken karışıklığı: Doğadaki düzenden normatif sonuç çıkarmak (doğalcı yanılgı) eleştirilmiştir.
- Hukuki güvenlik: Her bireyin kendi doğal hukuk anlayışına dayanarak kanuna uymayı reddetmesi düzeni tehlikeye atabilir.
- İdeolojik kullanım: Doğal hukuk tarih boyunca hem mutlak yönetimi (ilahi hak) hem de devrimleri meşrulaştırmak için kullanılmıştır.
Pozitif hukuktaki yansımalar
Türk hukukunda doğal hukuk düşüncesinin en açık izi, temel hakların devletten önce var olan ve devletin yalnızca tanıyıp güvence altına aldığı haklar olarak nitelendirilmesidir.
“Dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez” nitelemeleri, akılcı doğal hukukun doğal haklar sözlüğünü hatırlatır. Anayasa’nın Cumhuriyetin niteliklerini sayan maddesi de devleti insan haklarına ve adalete bağlar:
Özel hukukta ise kanun boşluğunda hâkimin “kanun koyucu olsaydı” koyacağı kurala göre karar vermesi, kanunun dışında ve üstünde bir adalet ölçüsüne başvurulduğu şeklinde yorumlanabilir. Ancak bu hüküm hâkimi kişisel adalet duygusuna değil, genel ve nesnel bir kural koyma yöntemine bağlar.
Özet
- Doğal hukuk; pozitif hukuktan bağımsız, ondan üstün ve (klasik anlayışta) evrensel, değişmez bir hukukun varlığını savunur.
- Kaynağı tarih içinde doğa (Antik Çağ), Tanrı (Orta Çağ, Aquinas) ve akıl (Yeniçağ, Grotius ve toplum sözleşmecileri) olarak değişmiştir.
- Aquinas: ezeli, doğal, insan ve ilahi kanun ayrımı; adaletsiz kanun gerçek kanun değildir.
- Hobbes’ta güvenlik ve mutlak egemen, Locke’ta doğal haklar ve direnme hakkı, Rousseau’da genel irade öne çıkar.
-
- yüzyılda tarihçi okul ve pozitivizm karşısında gerileyen öğreti, İkinci Dünya Savaşı sonrasında yeniden canlanmıştır.
- Radbruch formülü: pozitif hukukun önceliği kuraldır; katlanılamaz adaletsizlikte ve eşitliğin bilinçli inkârında kanun hukuk niteliğini yitirir.
- Fuller’ın sekiz usul ilkesi “hukukun iç ahlakı”nı oluşturur; Stammler doğal hukukun içeriğinin değişken olduğunu savunur.
- AY m.12’deki dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel haklar ifadesi öğretinin pozitif hukuktaki belirgin yansımasıdır.