Güvenlik tedbirleri, cezadan farklı olarak failin kusurunu karşılamaya değil, suçla bağlantılı bir tehlikeyi gidermeye veya suçtan doğan haksız durumu ortadan kaldırmaya yönelir. Bu nedenle kusur yeteneği olmayan bir akıl hastası cezalandırılamazken hakkında güvenlik tedbirine hükmedilebilir; sanık ölse bile müsaderenin devam edebilmesi de bu farkın sonucudur. TCK güvenlik tedbirlerini m.53–60 arasında düzenler. Sınavlarda özellikle hak yoksunluğunun kapsamı ve istisnaları, müsadere türleri ve tekerrürün süreleri sorulur.
Ceza ile güvenlik tedbirinin farkı
| Ölçüt | Ceza | Güvenlik tedbiri |
|---|---|---|
| Dayanak | Kusur | Tehlikelilik, suçla bağlantılı eşya ve kazanç |
| Kusur yeteneği olmayanlar | Uygulanamaz | Uygulanabilir (örneğin TCK m.31/1, m.32/1) |
| Sanığın ölümü | Kamu davası düşer, ceza ortadan kalkar | Niteliği gereği müsadereye tabi eşya için davaya devam edilebilir (m.64/1) |
| Tüzel kişiler | Ceza verilemez | Kanunun belirttiği hâllerde uygulanır (m.60) |
Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma
Kapsam
Hak yoksunluğu, kasıtlı bir suçtan hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucudur; ayrıca hükümde gösterilmesine gerek olmaksızın kendiliğinden doğar. Taksirli suçtan mahkûmiyet veya yalnızca adli para cezasına mahkûmiyet bu sonucu doğurmaz. Yoksun kalınan haklar şunlardır (m.53/1):
- a) Sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevini üstlenmek (TBMM üyeliği ve atama ya da seçimle gelinen bütün kamu görevleri dâhil);
- b) Seçme ve seçilme ehliyeti;
- c) Velayet hakkı; vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette bulunmak;
- d) Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi olmak;
- e) Bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tabi bir meslek veya sanatı kendi sorumluluğu altında serbest meslek erbabı veya tacir olarak icra etmek.
Anayasa Mahkemesi’nin 8/10/2015 tarihli ve E.2014/140, K.2015/85 sayılı kararıyla m.53’ün bazı ibareleri, özellikle (b) bendindeki seçme ve seçilme ehliyeti yönünden iptal edilmiştir. Bu nedenle (b) bendinin bugünkü uygulama alanı, resmî metindeki iptal dipnotlarıyla birlikte okunmalıdır.
Süre ve istisnalar
- Altsoy üzerindeki yetkiler: Cezası ertelenen, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen ya da koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri bakımından yoksunluk uygulanmaz. Aynı kişiler hakkında (e) bendindeki meslek yoksunluğunun uygulanmamasına da karar verilebilir (m.53/3).
- Uygulanmayan kişiler: Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş olanlar ile fiili işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış olanlar hakkında birinci fıkra uygulanmaz (m.53/4). Bu fıkradaki “kısa süreli hapis cezası ertelenmiş” ibaresi de aynı AYM kararıyla, seçilme ehliyeti yönünden iptal edilmiştir.
- Ceza zamanaşımı ile ilişki: Hak yoksunluklarının süresi ceza zamanaşımı doluncaya kadar devam eder (m.69).
Hakkın kötüye kullanılması ve taksirli suçlarda yasaklar
- Kötüye kullanma (m.53/5): Sayılan hak ve yetkilerden biri kötüye kullanılarak işlenen suçlardan hapis cezasına mahkûmiyette, ayrıca cezanın infazından sonra işlemek üzere hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar bu hakkın kullanılmasının yasaklanmasına karar verilir. Yalnız adli para cezasına mahkûmiyette yasak, gün sayısının yarısından bir katına kadar süreyle verilir ve adli para cezasının tamamen infazından itibaren işler.
- Taksirli suçlar (m.53/6): Meslek, sanat veya trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılıkla işlenen taksirli suçtan mahkûmiyette üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir. Süre, cezanın tümüyle infazından itibaren işler.
Müsadere
Eşya müsaderesi
Eşya müsaderesinin konuları şunlardır:
- Suçta kullanılan veya suça tahsis edilen eşya ile suçtan meydana gelen eşya (m.54/1). Koşullar: suçun kasıtlı olması ve eşyanın iyiniyetli üçüncü kişiye ait olmaması.
- Suçta kullanılmak üzere hazırlanan eşya: Ancak kamu güvenliği, kamu sağlığı veya genel ahlak açısından tehlikeliyse müsadere edilir.
- Kendisi suç oluşturan eşya: Üretimi, bulundurulması, kullanılması, taşınması, alım ve satımı suç oluşturan eşya (örneğin uyuşturucu madde) her durumda müsadere edilir (m.54/4).
Ayrıca eşya ortadan kaldırılmış, elden çıkarılmış veya tüketilmişse değeri kadar paranın müsaderesine karar verilir (m.54/2). Suçta kullanılan eşyanın müsaderesi işlenen suça göre daha ağır sonuçlar doğuracak ve hakkaniyete aykırı olacaksa müsadereye hükmedilmeyebilir (orantılılık, m.54/3). Paylı eşyada yalnızca suça iştirak eden kişinin payı müsadere edilir (m.54/6). Eşya üzerinde iyiniyetli üçüncü kişi lehine sınırlı ayni hak varsa müsadere bu hak saklı kalmak üzere verilir.
Kazanç müsaderesi
TCK m.55’e göre suçun işlenmesiyle elde edilen veya suçun konusunu oluşturan ya da suçun işlenmesi için sağlanan maddi menfaatler ile bunların değerlendirilmesi veya dönüştürülmesiyle elde edilen ekonomik kazançlar müsadere edilir. Ancak bu müsadere için maddi menfaatin suçun mağduruna iade edilememesi gerekir. Menfaate elkonulamazsa karşılığı olan değerler müsadere edilir (m.55/2).
Müsadereye ilişkin hüküm kesinleşmeden itibaren yirmi yıl geçtikten sonra infaz edilmez (m.70). Genel af, özel af ve şikâyetten vazgeçme müsadere edilen şeylerin geri verilmesini gerektirmez (m.74/1).
Çocuklara ve akıl hastalarına özgü tedbirler
Çocuklar: Çocuklara özgü güvenlik tedbirlerinin neler olduğu ve nasıl uygulanacağı ilgili kanunda (5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu) gösterilir (TCK m.56). Fiil sırasında on iki yaşını doldurmamış çocuklar hakkında ceza kovuşturması yapılamaz ancak bu tedbirler uygulanabilir (TCK m.31/1).
Akıl hastaları:
- Kişi, kurumun sağlık kurulu raporunda toplum açısından tehlikeliliğinin ortadan kalktığı veya önemli ölçüde azaldığı belirtilince infaz hâkimi kararıyla serbest bırakılabilir (m.57/2).
- 7571 sayılı Kanun’la eklenen cümleye göre, TCK m.32/1 uyarınca hakkında tedbire hükmedilen akıl hastaları için kurumda geçirilecek süre, ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda bir yıldan, üst sınırı on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda altı aydan az olamaz.
- Serbest bırakılan kişi gerektiğinde tıbbi kontrol ve takibe tabi tutulur; tehlikeliliği artarsa yeniden tedbire hükmedilir (m.57/3–5).
- Alkol veya uyuşturucu bağımlıları: Suç işleyen bağımlıların bağımlılara özgü sağlık kuruluşunda tedavisine karar verilir; tedavi bağımlılıktan kurtuluncaya kadar sürer (m.57/7).
Suçta tekerrür
TCK’da tekerrür, cezayı artıran bir neden değil, infaz rejimini etkileyen bir güvenlik tedbiridir.
Süreler (m.58/2): Tekerrür hükümleri, önceki suçtan dolayı;
| Önceki mahkûmiyet | Tekerrürün uygulanmadığı süre |
|---|---|
| Beş yıldan fazla hapis | Cezanın infaz edildiği tarihten itibaren beş yıl geçtikten sonra işlenen suçlar |
| Beş yıl veya daha az hapis ya da adli para cezası | Cezanın infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl geçtikten sonra işlenen suçlar |
Tekerrürün uygulanmadığı hâller:
- Kasıtlı suçlarla taksirli suçlar arasında ve sırf askerî suçlarla diğer suçlar arasında (m.58/4);
- Yabancı ülke mahkemelerinden verilen hükümler; ancak kasten öldürme, kasten yaralama, yağma, dolandırıcılık, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti ile parada veya kıymetli damgada sahtecilik suçları hariç (m.58/4);
- Fiili işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış kişilerin işlediği suçlar (m.58/5).
Sonuçları: Sonraki suç için kanunda hapis ile adli para cezası seçimlik olarak öngörülmüşse hapis cezasına hükmolunur (m.58/3). Ceza mükerrirlere özgü infaz rejimine göre çektirilir ve cezanın infazından sonra denetimli serbestlik tedbiri uygulanır (m.58/6). Bu sonuçlar mahkûmiyet kararında belirtilir. Aynı rejim itiyadi suçlu, suçu meslek edinen kişi ve örgüt mensubu suçlu hakkında da uygulanır (m.58/9).
Sınır dışı etme ve tüzel kişiler
Yabancılar (m.59): Hapis cezasına mahkûm edilen yabancı, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezasının infazına veya koşullu salıverilmesine karar verildikten ve her hâlde cezasının infazı tamamlandıktan sonra, sınır dışı işlemleri yönünden değerlendirilmek üzere derhal İçişleri Bakanlığına bildirilir. Sınır dışı etme kararını mahkeme vermez; idari bir değerlendirmedir.
Tüzel kişiler (m.60): Tüzel kişilere ceza verilemez; ancak kanunun ayrıca belirttiği hâllerde güvenlik tedbiri uygulanır:
- Kamu kurumunun verdiği izne dayalı faaliyette bulunan özel hukuk tüzel kişisinin organ veya temsilcilerinin iştirakiyle, izin yetkisinin kötüye kullanılması suretiyle tüzel kişi yararına işlenen kasıtlı suçlardan mahkûmiyet hâlinde iznin iptaline karar verilir.
- Yararına işlenen suçlarda müsadere hükümleri özel hukuk tüzel kişilerine de uygulanır.
- Bu tedbirlerin fiile göre daha ağır sonuçlar doğuracağı durumlarda hâkim tedbire hükmetmeyebilir.
Özet
- Güvenlik tedbirleri kusura değil tehlikeliliğe ve suçla bağlantılı eşya ve kazanca dayanır; kusur yeteneği olmayanlara ve tüzel kişilere de uygulanabilir.
- m.53/1 hak yoksunluğu kasıtlı suçtan hapis mahkûmiyetinin kanuni sonucudur ve infaz tamamlanıncaya kadar sürer; on sekiz yaş altı ve ertelenmiş kısa süreli hapiste uygulanmaz.
- Taksirli suçlarda meslek yasağı veya sürücü belgesinin geri alınması 3 ay–3 yıl arasında takdiren verilebilir (m.53/6).
- Eşya müsaderesi kasıtlı suç ve iyiniyetli üçüncü kişiye ait olmama koşuluna bağlıdır; orantılılık nedeniyle müsadereden vazgeçilebilir.
- Kazanç müsaderesi için menfaatin mağdura iade edilememesi gerekir; müsadere hükmü 20 yılda zamanaşımına uğrar.
- Akıl hastalarına yüksek güvenlikli sağlık kurumunda koruma ve tedavi tedbiri uygulanır; serbest bırakma infaz hâkiminin kararıyladır.
- Tekerrür kesinleşmiş hükümden sonra yeni suçla doğar; süreler 5 ve 3 yıldır; sonuç mükerrirlere özgü infaz rejimi ve infaz sonrası denetimli serbestliktir.
- Tüzel kişilere ceza verilemez; izin iptali ve müsadere tedbirleri uygulanabilir.