Suçun hukuki sonucu yaptırımdır. TCK yaptırımları ikiye ayırır: kusura dayanan cezalar ve failin tehlikeliliğine ya da suçla bağlantılı eşya ve kazanca yönelen güvenlik tedbirleri. Ceza türleri yalnızca iki tanedir: hapis ve adli para cezası. Bu not, bu iki cezanın türlerini, sınırlarını ve hâkimin somut olayda cezayı nasıl belirlediğini (TCK m.61–63) ele alır. Sınavlarda özellikle süre ve miktar sınırları ile ceza hesabındaki sıralama sorulur.
Ceza türleri
Bu sayım sınırlıdır. Ehliyetin geri alınması, belli hakları kullanmaktan yoksunluk veya müsadere gibi yaptırımlar ceza değil, güvenlik tedbiridir. Kamuya yararlı işte çalıştırma gibi seçenek yaptırımlar ise kısa süreli hapis cezasının yerine geçen yaptırımlardır (TCK m.50).
Hapis cezaları
TCK m.46’ya göre hapis cezaları üç türdür: ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve süreli hapis.
Ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet hapis
Müebbet hapis cezası da hükümlünün hayatı boyunca devam eder (TCK m.48). İki ceza arasındaki fark, ağırlaştırılmış müebbetin sıkı güvenlik rejimine göre infaz edilmesi ve koşullu salıverilme süresinin daha uzun olmasıdır. 5275 sayılı Kanun m.107/2’ye göre koşullu salıverilme için ağırlaştırılmış müebbette otuz yıl, müebbette yirmi dört yıl, süreli hapis cezalarında ise kural olarak cezanın yarısının infaz kurumunda geçirilmesi gerekir; aynı fıkra bazı suçlar için daha uzun oranlar öngörür ve ayrıntısı infaz hukukunda incelenir.
Süreli hapis
- Genel sınırlar: 1 ay – 20 yıl. Bu sınırlar suç tanımlarındaki cezalar için geçerlidir; kanun aksini belirtebilir.
- Sonuç ceza sınırı: Süreli hapis cezasını gerektiren bir suçtan dolayı artırma ve indirimler sonucunda belirlenen sonuç ceza otuz yıldan fazla olamaz (TCK m.61/7).
- Kısa süreli hapis: Hükmedilen bir yıl veya daha az süreli hapis cezası kısa süreli hapis cezasıdır (TCK m.49/2). Ölçüt kanundaki ceza değil, hükmedilen cezadır. Kısa süreli hapis, seçenek yaptırımlara çevrilebilir (TCK m.50).
Adli para cezası
Gün para sistemi
TCK, adli para cezasında gün para (gün birimi) sistemini benimser. Ceza iki aşamada belirlenir:
- Gün sayısı: Suçun ağırlığına ve failin kusuruna göre belirlenir; kural olarak 5 ile 730 gün arasındadır. Artırma ve indirimler gün üzerinden yapılır (TCK m.61/8).
- Bir gün karşılığı miktar: Kişinin ekonomik ve diğer şahsi hâllerine göre en az 100, en fazla 500 Türk lirası olarak takdir edilir (TCK m.52/2; bu sınırlar 7499 sayılı Kanun ile 20–100 TL’den 100–500 TL’ye yükseltilmiştir).
Böylece aynı suçu işleyen iki kişinin gün sayısı aynı olabilirken ödeyecekleri toplam miktar ekonomik durumlarına göre farklılaşır. Kararda gün sayısı ile bir gün karşılığı miktar ayrı ayrı gösterilir (TCK m.52/3).
Seçimlik cezalı suçlarda adli para cezasının gün sınırı, o suçtaki hapis cezasının sınırlarına bağlanmıştır: Gün biriminin alt sınırı hapsin alt sınırından az, üst sınırı da hapsin üst sınırından fazla olamaz (TCK m.61/9).
Mehil ve taksit
Hâkim, kişinin ekonomik ve şahsi hâllerini dikkate alarak (TCK m.52/4):
- hükmün kesinleşmesinden itibaren bir yılı geçmeyen bir mehil verebilir veya
- cezanın taksitle ödenmesine karar verebilir; taksit süresi iki yılı geçemez, taksit sayısı dörtten az olamaz.
Kararda, taksitlerden biri zamanında ödenmezse kalan kısmın tamamının tahsil edileceği ve ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrileceği belirtilir.
Ödenmeme hâli
Adli para cezasının infazı 5275 sayılı Kanun m.106’da düzenlenir. Cumhuriyet savcısı ilamı aldıktan sonra otuz gün içinde hükümlüye ödeme emri tebliğ eder.
Ödenmeme hâlinin diğer önemli sonuçları şunlardır:
- Hükümlü programa uymazsa, çalıştığı günler mahsup edilerek kalan kısım açık ceza infaz kurumunda çektirilir (CGTİK m.106/3).
- Çocuklar hakkında hükmedilen adli para cezası ödenmezse hapse çevrilemez; kalan miktar amme alacağı olarak tahsil edilir (CGTİK m.106/4 ve 11).
- Adli para cezası yerine çektirilen hapis üç yılı, birden fazla hükümle adli para cezasına mahkûmiyet hâlinde beş yılı geçemez (CGTİK m.106/7).
- Adli para cezasından çevrilen hapsin infazı ertelenemez ve bu hapsin infazında koşullu salıverilme uygulanmaz; hak yoksunlukları bakımından esas alınan yine adli para cezasıdır (CGTİK m.106/9).
Cezanın belirlenmesi ve bireyselleştirilmesi
Temel cezanın belirlenmesi
Hâkim, suçun işleniş biçimi, kullanılan araçlar, suçun işlendiği zaman ve yer, suçun konusunun önem ve değeri, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığı, failin kast veya taksire dayalı kusurunun ağırlığı ile güttüğü amaç ve saiki göz önünde bulundurarak suç tanımındaki alt ve üst sınır arasında temel cezayı belirler (TCK m.61/1). Bu hususlar suçun unsurunu oluşturuyorsa temel cezanın belirlenmesinde ayrıca dikkate alınmaz (TCK m.61/3).
Sıralama
Temel ceza üzerinden işlemler belirli bir sırayla yapılır:
- Olası kast veya bilinçli taksir nedeniyle indirim veya artırım (m.61/2).
- Nitelikli hâller: Birden fazla nitelikli hâl varsa önce artırma, sonra indirme yapılır (m.61/4).
- Sırasıyla teşebbüs, iştirak, zincirleme suç, haksız tahrik, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, şahsi indirim sebepleri ve takdiri indirim (m.61/5).
Hesaplamada bir gün 24 saat, bir ay 30 gündür; yıl resmî takvime göre hesaplanır. Hapis cezasında bir günün, adli para cezasında bir Türk lirasının artakalanı hesaba katılmaz (TCK m.61/6).
Takdiri indirim
Fail lehine takdiri indirim nedenleri varsa ağırlaştırılmış müebbet yerine müebbet, müebbet yerine yirmi beş yıl hapis verilir; diğer cezaların altıda birine kadarı indirilir (TCK m.62/1). Failin geçmişi, sosyal ilişkileri, fiilden sonraki ve yargılama sürecindeki pişmanlığını gösteren davranışları veya cezanın geleceği üzerindeki olası etkileri dikkate alınabilir. 7406 sayılı Kanun ile eklenen cümleye göre failin duruşmadaki mahkemeyi etkilemeye yönelik şekli tutum ve davranışları takdiri indirim nedeni sayılmaz; indirim nedenleri kararda gerekçeleriyle gösterilir (TCK m.62/2).
Mahsup
Hüküm kesinleşmeden önce gözaltı ve tutukluluk gibi kişi özgürlüğünü sınırlayan bütün hâllerde geçirilen süreler hükmolunan hapis cezasından indirilir. Adli para cezasında ise bir gün 500 TL sayılarak indirim yapılır (TCK m.63; bu miktar 7499 sayılı Kanun ile 100 TL’den 500 TL’ye çıkarılmıştır).
Karşılaştırma tablosu
| Konu | Hapis cezası | Adli para cezası |
|---|---|---|
| Kanuni sınır | 1 ay – 20 yıl (m.49/1) | 5 – 730 gün (m.52/1) |
| Bireyselleştirme | Süre üzerinden | Gün sayısı üzerinden; günlük miktar 100–500 TL |
| Sonuç ceza | Süreli hapiste en çok 30 yıl (m.61/7) | Artırma ve indirimler gün üzerinden yapılır (m.61/8) |
| Ödeme kolaylığı | — | En çok 1 yıl mehil veya en çok 2 yıl, en az 4 taksit |
| Mahsup | Geçirilen süre aynen düşülür | Bir gün = 500 TL |
| Yerine getirilmezse | — | Gün karşılığı hapse çevrilir, kamuya yararlı işte çalıştırma (CGTİK m.106) |
Özet
- TCK’da yalnızca iki ceza türü vardır: hapis ve adli para cezası (m.45).
- Hapis türleri: ağırlaştırılmış müebbet (sıkı güvenlik rejimi), müebbet ve süreli hapis (m.46–49).
- Süreli hapis kural olarak 1 ay – 20 yıl; hükmedilen 1 yıl veya daha az ceza kısa sürelidir; sonuç ceza 30 yılı geçemez.
- Adli para cezası gün para sistemine dayanır: 5–730 gün × 100–500 TL; gün sayısı ve günlük miktar kararda ayrı gösterilir.
- Mehil en çok 1 yıl; taksit en çok 2 yıl ve en az 4 taksit.
- Ödenmeyen adli para cezası gün karşılığı hapse çevrilir ve 2 saat çalışma 1 gün sayılarak kamuya yararlı işe dönüştürülür; çocuklarda hapse çevirme yoktur.
- Ceza hesabı sırası m.61’de belirlenmiştir; takdiri indirim altıda bire kadardır ve en son uygulanır.
- Mahsupta adli para cezası için bir gün 500 TL sayılır.