Kusur sorumluluğu, zarar görenin zarar verenin kusurunu ispat etmesini gerektirir. Oysa bazı durumlarda zararı fiilen veren kişiyle ilişkisi olan başka birini sorumlu tutmak veya kusur ispatını aramamak daha adil ve işlevseldir: çalışanının verdiği zarardan işveren, hayvanın verdiği zarardan hayvanı bulunduran, binanın çökmesinden malik sorumlu tutulur. TBK bu hâlleri “Kusursuz sorumluluk” başlığı altında üç grupta toplar: hakkaniyet sorumluluğu, özen sorumluluğu ve tehlike sorumluluğu. Kusursuz sorumlulukta kusur dışındaki unsurlar (fiil veya olay, hukuka aykırılık, zarar ve uygun illiyet bağı) aynen aranır.
Sistematik görünüm
| Grup | Hâller | Kurtuluş imkânı |
|---|---|---|
| Hakkaniyet sorumluluğu | Ayırt etme gücü olmayanın sorumluluğu (TBK m.65) | Hâkim hakkaniyete göre belirler |
| Olağan sebep (özen) sorumluluğu | Adam çalıştıran (m.66), hayvan bulunduran (m.67), ev başkanı (TMK m.369) | Gerekli özenin gösterildiğinin ispatı (kurtuluş kanıtı) |
| Ağırlaştırılmış sebep sorumluluğu | Yapı maliki (m.69) | Özen ispatıyla kurtuluş yok; yalnızca illiyet bağının kesildiği ispatlanabilir |
| Tehlike sorumluluğu | Önemli ölçüde tehlike arz eden işletme (m.71), motorlu araç işleteni (KTK m.85) | Yalnızca illiyet bağının kesildiği ispatlanabilir |
Yapı malikinin sorumluluğu TBK’da “Özen sorumluluğu” alt başlığı altında düzenlenmiştir; ancak kanunda bir kurtuluş kanıtı öngörülmediğinden doktrinde ağırlaştırılmış sebep sorumluluğu olarak nitelendirilir.
Hakkaniyet sorumluluğu
Ayırt etme gücü olmayan kişi kusurlu sayılamaz; buna rağmen hakkaniyet gerektiriyorsa (ör. zarar verenin çok varlıklı, zarar görenin ise yoksul olması) zararın tamamen veya kısmen giderilmesine karar verilebilir. Burada belirleyici olan tarafların ekonomik durumları ve olayın özellikleridir.
Ayırt etme gücünü geçici olarak kaybeden kişinin durumu farklıdır: bu kişi verdiği zarardan sorumludur, ancak ayırt etme gücünü kaybetmede kusuru olmadığını ispat ederse kurtulur (TBK m.59). Bu hüküm kusur karinesine dayanır.
Adam çalıştıranın sorumluluğu
Şartlar
- Adam çalıştırma ilişkisi: Çalışan, adam çalıştıranın emir ve talimatı altında, ona bağımlı olarak iş görmelidir. Geçerli bir hizmet sözleşmesi bulunması şart değildir; fiilî bağımlılık yeterlidir. Bağımsız çalışan yükleniciler ve serbest meslek sahipleri kural olarak bu kapsama girmez.
- Zararın işin yapılması sırasında verilmesi: Zarar ile görülen iş arasında fonksiyonel bir bağ bulunmalıdır. Çalışanın yalnızca iş vesilesiyle, işle hiçbir ilgisi olmayan bir davranışla verdiği zarar kapsam dışında kalır.
- Çalışanın hukuka aykırı bir fiille zarar vermesi: Çalışanın kusurlu olması gerekmez.
- Uygun illiyet bağı.
Kurtuluş kanıtı
Adam çalıştıran; çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz (TBK m.66/2). Bu üç özen yükümlülüğünün tamamının yerine getirildiği ispatlanmalıdır.
İşletme düzenine ilişkin sorumluluk
TBK m.66/3 ile getirilen bir yenilikle, bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe, o işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararı gidermekle yükümlüdür. Böylece zarar görenin, zararı hangi çalışanın verdiğini tespit etmesi gerekmez; sorumluluk işletmenin organizasyon eksikliğine bağlanır.
Rücu
Adam çalıştıran, ödediği tazminat için zarar veren çalışana ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu edebilir (TBK m.66/4). Çalışan kusursuzsa rücu söz konusu olmaz.
Hayvan bulunduranın sorumluluğu
Bir hayvanın bakımını ve yönetimini sürekli veya geçici olarak üstlenen kişi, hayvanın verdiği zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m.67/1). Sorumlu olan malik değil, hayvanı bulunduran kişidir; hayvanı bir süreliğine bakmak üzere alan kişi de bulunduran sayılır.
Hayvan bulunduran, zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz (TBK m.67/2). Hayvan bir başkası veya bir başkasına ait hayvan tarafından ürkütülmüşse, bulunduranın bu kişilere rücu hakkı saklıdır (TBK m.67/3).
Bir kişinin hayvanı başkasının taşınmazında zarar verirse taşınmazın zilyedi hayvanı yakalayıp zararı giderilinceye kadar alıkoyabilir; durum ve koşullar haklı gösteriyorsa hayvanı diğer yollarla etkisiz hâle de getirebilir. Bu durumda zilyet, hayvan sahibine derhâl bilgi vermek, sahibini bilmiyorsa onu bulmak için gerekli girişimleri yapmak zorundadır (TBK m.68).
Ev başkanının sorumluluğu
TBK dışında düzenlenen bir olağan sebep sorumluluğu da ev başkanının sorumluluğudur. Ev başkanı, ev halkından olan küçüğün, kısıtlının, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı bulunan kişinin verdiği zarardan, alışılmış ve durumun gerektirdiği dikkatle onu gözetim altında bulundurduğunu veya bu özeni gösterseydi dahi zararın meydana gelmesini engelleyemeyeceğini ispat etmedikçe sorumludur (TMK m.369/1).
Yapı malikinin sorumluluğu
Şartlar
- Bina veya yapı eseri: Toprağa bağlı, insan eliyle yapılmış kalıcı tesisler (bina, köprü, duvar, yol, merdiven gibi).
- Yapım bozukluğu veya bakım eksikliği: Zarar, yapının yapımındaki bir bozukluktan ya da bakımındaki bir eksiklikten doğmalıdır.
- Zarar ve uygun illiyet bağı.
Sorumlu kişi maliktir; malikin kusurlu olup olmaması ve bozukluğu bilip bilmemesi önemsizdir. İntifa ve oturma hakkı sahipleri de binanın bakımındaki eksikliklerden doğan zararlardan malikle birlikte müteselsilen sorumludur (TBK m.69/2). Sorumluların, bu sebeplerle kendilerine karşı sorumlu olan diğer kişilere (ör. kusurlu müteahhit) rücu hakkı saklıdır (TBK m.69/3).
Bir başkasına ait bina veya yapı eserinden zarar görme tehlikesiyle karşılaşan kişi, tehlikenin giderilmesi için gerekli önlemlerin alınmasını hak sahiplerinden isteyebilir (TBK m.70).
Tehlike sorumluluğu
Önemli ölçüde tehlike arz eden işletme
Bir işletme, niteliği veya faaliyette kullanılan malzeme, araç ya da güçler göz önünde tutulduğunda, bu işlerde uzman bir kişiden beklenen tüm özen gösterilse bile sıkça veya ağır zararlar doğurmaya elverişliyse önemli ölçüde tehlike arz eden işletmedir. Özellikle herhangi bir kanunda benzer tehlikeler arz eden işletmeler için özel bir tehlike sorumluluğu öngörülmüşse, bu işletme de önemli ölçüde tehlike arz eden işletme sayılır (TBK m.71/2). Belirli tehlike hâlleri için öngörülen özel sorumluluk hükümleri saklıdır (TBK m.71/3); motorlu aracın işletilmesinden doğan zararlarda işletenin sorumluluğuna ilişkin KTK m.85 bunun tipik örneğidir.
Tehlike sorumluluğunda kurtuluş kanıtı yoktur; sorumlu, yalnızca illiyet bağının kesildiğini ispat ederek kurtulabilir.
Denkleştirme
Önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin bu tür faaliyetine hukuk düzenince izin verilmiş olsa bile, zarar görenler, işletmenin faaliyetinin sebep olduğu zararlarının uygun bir bedelle denkleştirilmesini isteyebilir (TBK m.71/4). Böylece faaliyet hukuka uygun olsa bile zarar görenler korunur.
Karşılaştırma
| Sorumlu | Dayanak | Kim sorumlu | Kurtuluş kanıtı |
|---|---|---|---|
| Ayırt etme gücü olmayan | TBK m.65 | Zararı veren | Yok; hakkaniyet ölçüsü |
| Adam çalıştıran | TBK m.66 | İşveren / adam çalıştıran | Seçme, talimat, gözetim-denetimde özen; işletmede düzenin elverişliliği |
| Hayvan bulunduran | TBK m.67 | Bakım ve yönetimi üstlenen | Gerekli özen |
| Ev başkanı | TMK m.369 | Ev başkanı | Gözetimde özen veya özenle de önlenemeyeceği |
| Yapı maliki | TBK m.69 | Malik (bakımda intifa ve oturma hakkı sahibi de) | Yok |
| Tehlikeli işletme | TBK m.71 | İşletme sahibi ve işleten (müteselsil) | Yok |
Özet
- Kusursuz sorumlulukta kusur dışındaki unsurlar aranır; illiyet bağını kesen sebepler her durumda sorumluyu kurtarır.
- Hakkaniyet gerektiriyorsa ayırt etme gücü olmayanın verdiği zararın tamamen veya kısmen giderilmesine karar verilir (TBK m.65).
- Adam çalıştıran, çalışanın işin yapılması sırasında verdiği zarardan sorumludur; seçme, talimat ve gözetim-denetimde özeni ispatla kurtulur ve çalışana ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu eder (TBK m.66).
- İşletmede adam çalıştıran, çalışma düzeninin zararı önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe sorumludur (TBK m.66/3).
- Hayvanı bulunduran, gerekli özeni gösterdiğini ispatla kurtulur (TBK m.67).
- Yapı maliki, yapım bozukluğu ve bakım eksikliğinden doğan zarardan kurtuluş kanıtı olmaksızın sorumludur (TBK m.69).
- Önemli ölçüde tehlike arz eden işletmenin sahibi ve işleteni müteselsilen sorumludur; izinli faaliyet için de denkleştirme istenebilir (TBK m.71).