1982 Anayasası sert (katı) anayasa niteliğindedir: Değiştirilmesi, olağan kanunlardan daha ağır bir usule ve daha yüksek çoğunluklara bağlıdır. Anayasayı değiştirme yetkisi TBMM’ye ve gerektiğinde halka aittir; ancak bu yetki Anayasanın kendisinden kaynaklandığı için sınırlıdır. Konu; nitelikli çoğunlukların hesaplanması, halkoylamasının zorunlu ve ihtiyari olduğu hâllerin ayrımı ve AYM denetiminin sınırları nedeniyle sınavlarda sık sorulur.
Asli ve tali kurucu iktidar
Asli kurucu iktidar, hukuken boşluk dönemlerinde (devrim, darbe, yeni devlet kurulması) ortaya çıkan ve herhangi bir hukuki kayıtla bağlı olmayan, yeni bir anayasa yapan iradedir. 1982 Anayasasını hazırlayan Kurucu Meclis bu türdendir; Anayasa 7/11/1982’de halkoylamasına sunulmuştur.
Tali (türev) kurucu iktidar ise yürürlükteki anayasanın tanıdığı yetkiye dayanarak, o anayasanın öngördüğü usul ve sınırlar içinde anayasayı değiştiren iradedir. 1982 Anayasasında tali kurucu iktidar TBMM’dir; halk da halkoylaması yoluyla sürece katılır. Tali kurucu iktidar şu bakımlardan sınırlıdır:
- Usul sınırları: Teklif, görüşme ve kabul çoğunlukları (AY m.175).
- Konu sınırları: Değiştirilemez hükümler (AY m.4).
- Yargısal denetim: AYM’nin şekil denetimi (AY m.148).
Değiştirilemez hükümler
Bu kapsamdaki hükümler:
- AY m.1: Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.
- AY m.2: Cumhuriyetin nitelikleri (toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devleti).
- AY m.3: Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü, dilinin Türkçe olması, bayrağı, millî marşı ve başkentinin Ankara olması.
Yasak iki yönlüdür: Bu hükümler hem değiştirilemez hem de değiştirilmesi teklif edilemez. Doktrinde baskın görüş, AY m.4’ün kendisinin de dolaylı olarak değiştirilemez olduğunu kabul eder; aksi hâlde önce m.4 kaldırılıp sonra m.1–3 değiştirilerek yasak kolayca dolanılabilirdi.
Değişiklik usulü (AY m.175)
Süreç adım adım şöyledir:
- Teklif: En az 200 milletvekili (üye tamsayısının üçte biri) yazılı olarak teklif verir. Cumhurbaşkanının anayasa değişikliği teklif etme yetkisi yoktur.
- Görüşme: Teklif Genel Kurulda iki defa görüşülür. Anayasa değişiklikleri ivedilikle görüşülemez; bu şarta uyulup uyulmadığı AYM’nin şekil denetimine girer (AY m.148/2).
- Kabul: Üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun (360) gizli oyu gerekir.
- Bu kayıtlar dışında görüşme ve kabul, kanunların görüşülmesi ve kabulüne ilişkin hükümlere tabidir (AY m.175/2).
- Meclis, kabul sırasında, değişikliğin halkoylamasına sunulması hâlinde hangi hükümlerin birlikte, hangilerinin ayrı ayrı oylanacağına da karar verir.
Kabul oyuna göre sonuçlar
| Kabul oyu | Cumhurbaşkanının seçenekleri | Halkoylaması |
|---|---|---|
| 360’tan az | Değişiklik reddedilmiştir | Yok |
| 360–399 (3/5 ile 2/3 arası) | Meclise geri gönderebilir; geri göndermezse kanun halkoyuna sunulmak üzere Resmî Gazetede yayımlanır | Zorunlu |
| 400 ve üzeri (2/3 ve fazlası) | Yayımlayabilir, halkoyuna sunabilir veya Meclise geri gönderebilir | İhtiyari (Cumhurbaşkanının takdiri) |
| Geri gönderilen kanunun 2/3 ile aynen kabulü | Halkoyuna sunabilir | İhtiyari |
Halkoylamasına sunulmayan Anayasa değişikliğine ilişkin kanun veya ilgili maddeler Resmî Gazetede yayımlanır. Cumhurbaşkanı, kanunun tamamını ya da yalnızca gerekli gördüğü maddeleri halkoyuna sunabilir (AY m.175/5; AY m.104).
Halkoylamasına katılım ve seçim kurulu
Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunların halkoyuna sunulmasının genel yönetim ve denetimi, milletvekili seçimlerinde uygulanan hükümlere göre yargı organlarınca, YSK’nın gözetiminde yürütülür (AY m.79). Halkoylamasına katılımı sağlamak için kanunla para cezası dâhil gerekli her türlü tedbir alınır (AY m.175/son).
AYM’nin denetimi
Denetimin unsurları:
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Denetim türü | Yalnız şekil bakımından (AY m.148/1) |
| Denetimin kapsamı | Teklif çoğunluğu, oylama çoğunluğu ve ivedilikle görüşülememe şartı (AY m.148/2) |
| Dava açabilecekler | Cumhurbaşkanı veya TBMM üye tamsayısının en az beşte biri (120 milletvekili) (6216 sayılı Kanun m.35/3) |
| Süre | Resmî Gazetede yayımlanmadan itibaren 10 gün (6216 sayılı Kanun m.37) |
| İtiraz yolu | Şekil bozukluğu mahkemelerce ileri sürülemez (6216 sayılı Kanun m.36/4) |
| İptal çoğunluğu | Toplantıya katılan üyelerin 2/3’ü (AY m.149) |
Siyasi parti gruplarının, kanunlara karşı esas bakımından iptal davası açma yetkisi olsa da Anayasa değişikliklerine karşı dava açma yetkisi yoktur.
Değiştirilemez hükümler ve şekil denetimi
Anayasa, değişiklikleri yalnızca şekil bakımından denetlemeye izin verdiğinden, AY m.4’e aykırı bir değişikliğin nasıl denetleneceği tartışmalıdır. AYM, bazı kararlarında değiştirilmesi teklif dahi edilemeyecek hükümlere dokunan bir önerinin geçerli bir “teklif” sayılamayacağını, bu nedenle konunun teklif şartı üzerinden şekil denetimi kapsamında incelenebileceğini kabul etmiştir. Bu yaklaşımı destekleyen görüş, AY m.4’ün yaptırımsız kalmaması gerektiğini vurgular. Eleştiren görüş ise bu yorumun, Anayasa koyucunun açıkça yasakladığı esas denetimini şekil denetimi görünümü altında yapmak anlamına geldiğini ileri sürer.
1982 Anayasasında yapılan başlıca değişiklikler
| Yıl / Kanun | Öne çıkan içerik |
|---|---|
| 1987 / 3361 | AY m.175’in bugünkü biçimi; halkoylamasıyla kabul edildi (6/9/1987) |
| 1995 / 4121 | Başlangıç metni, siyasi katılım, TBMM’ye ilişkin hükümler (m.75, m.84, m.85) |
| 2001 / 4709 | Temel haklara ilişkin geniş kapsamlı değişiklikler, AY m.89’da kısmen geri gönderme |
| 2004 / 5170 | AY m.90/5’e temel haklar andlaşmalarının önceliği; Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kaldırılması |
| 2007 / 5678 | Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi |
| 2010 / 5982 | Bireysel başvuru, AYM ve HSYK’nın yeniden yapılandırılması, Kamu Denetçiliği; halkoylamasıyla kabul edildi (12/9/2010) |
| 2017 / 6771 | Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, TBMM’nin 600 üyeye çıkarılması, HSK; halkoylamasıyla kabul edildi (16/4/2017) |
Özet
- 1982 Anayasası serttir; tali kurucu iktidar TBMM’dir ve AY m.175 ile m.4’teki sınırlara bağlıdır.
- AY m.1’deki Cumhuriyet hükmü, AY m.2’deki Cumhuriyetin nitelikleri ve AY m.3 değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.
- Teklif en az 200 milletvekilinin yazılı imzasıyla verilir; teklif iki defa görüşülür; ivedilikle görüşülemez; kabul için 360 gizli oy gerekir.
- 360–399 oyla kabul edilen değişiklik, Cumhurbaşkanı iade etmezse zorunlu olarak halkoyuna gider.
- 400 ve üzeri oyla kabulde Cumhurbaşkanı yayımlar veya halkoyuna sunabilir; iade sonrası 2/3 ile aynen kabulde de halkoyuna sunabilir.
- Halkoylamasında geçerli oyların yarısından fazlası kabul oyu olmalıdır.
- AYM yalnız şekil denetimi yapar: teklif ve oylama çoğunluğu ile ivedilik yasağı; dava 10 gün içinde Cumhurbaşkanı veya 1/5 milletvekilince açılır; iptal için 2/3 gerekir.