Bir suç çoğu zaman tek bir kişinin eseri değildir: Biri plan yapar, biri silahı temin eder, biri de fiili gerçekleştirir. Suça iştirak, birden fazla kişinin aynı suçun meydana gelmesine bilerek ve isteyerek katkıda bulunmasını ve bu kişilerin her birinin hangi sıfatla, hangi ölçüde sorumlu tutulacağını düzenler. 5237 sayılı TCK, failliği (müşterek faillik ve dolaylı faillik) şeriklikten (azmettirme ve yardım etme) ayıran bir sistem benimsemiştir. Konu TCK m.37–41 arasında yer alır ve sınavlarda en çok “katkının hangi türe girdiği” sorusu üzerinden ölçülür.
İştirakin genel şartları
İştirak hükümlerinin uygulanabilmesi için şu unsurların birlikte bulunması gerekir:
- Birden fazla kişi: Suçun işlenişine en az iki kişi katılmalıdır. Kanunun suç tanımında zaten birden çok kişiyi aradığı hâllerde (örneğin bir suçun ancak birkaç kişiyle işlenebildiği “zorunlu iştirak” durumları) genel iştirak hükümlerine ayrıca başvurulmasına gerek kalmaz.
- Suçun en azından teşebbüs aşamasına varması: Azmettirilen kişi hiç icra hareketine başlamazsa iştirakten söz edilemez (TCK m.40/3).
- Kasten ve hukuka aykırı işlenmiş bir fiil: Asıl fiilin kusurlu olması şart değildir; kasten ve hukuka aykırı olması yeterlidir (TCK m.40/1).
- İştirak iradesi: Her katılan, başkasının fiiline katkıda bulunduğunu bilerek ve isteyerek hareket etmelidir. Bu nedenle iştirak yalnızca kasıtlı suçlarda mümkündür.
Taksirli suçlarda birden çok kişinin katkısı bulunsa bile iştirak hükümleri değil, TCK m.22/5 uygulanır: Her kişi kendi taksirinden dolayı yan yana faillik esasına göre sorumlu olur.
Faillik
Müşterek faillik
Müşterek faillikte suç, birden fazla kişinin ortak bir suç işleme kararı çerçevesinde birlikte gerçekleştirdiği bir eserdir. Öğretide baskın görüş, failliği fiil üzerinde hâkimiyet ölçütüyle açıklar: Suçun nasıl ve ne zaman işleneceği üzerinde ortak hâkimiyeti bulunan ve icrada fonksiyonel bir rol üstlenen her kişi faildir. Bu nedenle müşterek failin suç tanımındaki hareketin tamamını tek başına yapması gerekmez; görev paylaşımı yeterlidir.
Müşterek failliğin iki unsuru vardır:
- Ortak karar (sübjektif unsur): Katılanlar suçu birlikte işleme konusunda anlaşmıştır. Anlaşma açık ya da örtülü olabilir, fiil sırasında da oluşabilir.
- Ortak icra (objektif unsur): Her biri, ortak planın gerçekleşmesi için vazgeçilmez nitelikte bir katkı sunar.
Müşterek faillerin her biri suçun kanunda öngörülen cezasıyla cezalandırılır; ancak ceza, her birinin kendi kusuruna göre ayrı ayrı belirlenir.
Dolaylı faillik
Dolaylı failde fiil üzerindeki hâkimiyet irade üstünlüğüne dayanır. Arka plandaki kişi, suçu kendi eliyle işlemez; kusursuz, hataya düşmüş ya da cebir altındaki bir başkasını araç olarak kullanır. Araç konumundaki kişi genellikle cezalandırılmaz (örneğin kusur yeteneği yoktur veya kaçınılmaz hataya düşmüştür).
TCK m.37/2’nin ikinci cümlesine göre kusur yeteneği olmayanları (örneğin on iki yaşından küçük çocukları veya akıl hastalarını) suçun işlenmesinde araç olarak kullanan kişinin cezası üçte birden yarısına kadar artırılır.
Şeriklik
Şerik, suç tanımındaki fiili kendisi gerçekleştirmeyen, ancak başkasının suçuna katkıda bulunan kişidir. Şeriklik, asıl fiile bağlıdır; fail bulunmadan şerik de bulunmaz.
Azmettirme
Azmettirme, henüz suç işleme kararı bulunmayan bir kişide bu kararı uyandırmaktır. Azmettirmenin özellikleri şunlardır:
- Azmettirme belirli bir kişiye ve belirli bir suça yönelik olmalıdır. “Biri de şu dükkânı soysa” gibi genel bir kışkırtma azmettirme sayılmaz (bu tür davranışlar özel hükümlerdeki suça tahrik suçunu oluşturabilir).
- Suç işlemeye zaten karar vermiş kişiyi azmettirmek mümkün değildir. Bu durumda karar ancak kuvvetlendirilebilir; bu da yardım etmedir (TCK m.39/2-a).
- Azmettirilen kişi en azından teşebbüs aşamasına ulaşmalıdır (TCK m.40/3). Azmettirilen kişi hiç harekete geçmezse azmettiren, kural olarak iştirak hükümlerine göre cezalandırılmaz.
- Fail, azmettirilen suçtan daha ağır bir suç işlerse azmettiren, kastının kapsadığı suçtan sorumlu olur; kastını aşan kısım ona yüklenemez.
Azmettirenin cezası, failin cezasıyla aynı çerçevedendir. Kanun ayrıca iki özel düzenleme getirir:
- Ağırlaştırıcı neden: Üstsoy ve altsoy ilişkisinden doğan nüfuz kullanılarak azmettirmede ceza üçte birden yarısına kadar artırılır. Çocukların suça azmettirilmesinde bu artırım için üstsoy-altsoy ilişkisi aranmaz (TCK m.38/2).
- Etkin pişmanlık benzeri indirim: Azmettirenin belli olmaması hâlinde, onun kim olduğunun ortaya çıkmasını sağlayan fail veya diğer suç ortağı hakkında ağırlaştırılmış müebbet hapis yerine 20–25 yıl, müebbet hapis yerine 15–20 yıl hapis cezasına hükmolunabilir; diğer hâllerde ceza üçte bir oranında indirilebilir (TCK m.38/3).
Yardım etme
Yardım eden, suçun işlenmesini kolaylaştıran ancak fiil üzerinde hâkimiyeti bulunmayan kişidir. TCK m.39/2 yardım biçimlerini sınırlı olarak sayar:
| Yardım türü | Kanundaki hâl |
|---|---|
| Manevi (psikolojik) yardım | Suç işlemeye teşvik etmek, suç işleme kararını kuvvetlendirmek, fiilden sonra yardımda bulunacağını vaat etmek (m.39/2-a) |
| Maddi yardım | Suçun nasıl işleneceği konusunda yol göstermek, fiilde kullanılan araçları sağlamak (m.39/2-b) |
| Maddi yardım | Suçtan önce veya suç sırasında yardımda bulunarak icrayı kolaylaştırmak (m.39/2-c) |
Fiilden sonra yapılacak yardım ancak önceden vaat edilmişse iştirak oluşturur. Vaat olmaksızın sonradan yapılan yardım (örneğin faili saklamak) iştirak değil, varsa özel hükümlerdeki ayrı bir suçtur.
Müşterek faillik ile yardım etmenin ayrımı
Ayrım, katkının fiil üzerinde hâkimiyet sağlayıp sağlamadığına göre yapılır. Olay yerinde gözcülük yapan kişi, planın vazgeçilmez bir parçası olarak görev paylaşımı içinde hareket ediyorsa müşterek fail; yalnızca failin işini kolaylaştıran ve onun yokluğunda da plan aynı şekilde yürüyecek ise yardım eden sayılabilir. Bu nedenle sınavlarda “olay yerinde bulunma” tek başına belirleyici değildir; ortak karar ve fonksiyonel katkı birlikte aranır.
Bağlılık kuralı ve özgü suçlar
TCK sınırlı bağlılık sistemini kabul eder. Şeriklerin sorumluluğu için asıl fiilin:
- kasten işlenmiş ve
- hukuka aykırı olması
yeterlidir; failin kusurlu olması aranmaz. Örneğin akıl hastası olduğu için cezalandırılamayan bir kişiye yardım eden kişi, yardım etmeden sorumludur. Buna karşılık asıl fiil meşru savunma gibi bir hukuka uygunluk nedeniyle işlenmişse ortada hukuka aykırı bir fiil olmadığından şerik de sorumlu olmaz.
Failin şahsına ilişkin cezasızlık veya indirim nedenleri (yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, şahsi cezasızlık sebepleri gibi) yalnızca o kişiyi etkiler; diğer suç ortaklarına sirayet etmez.
Özgü suçlar: Kanunun failde belirli bir sıfat aradığı suçlarda (örneğin kamu görevlisinin işleyebildiği zimmet veya rüşvet suçları) yalnızca bu sıfatı taşıyan kişi fail olabilir. Sıfatı taşımayan kişiler fiili birlikte gerçekleştirmiş olsalar bile azmettiren veya yardım eden olarak sorumlu tutulur (TCK m.40/2).
İştirak hâlinde gönüllü vazgeçme
Gönüllü vazgeçme kişisel bir cezasızlık nedenidir; bu yüzden yalnızca vazgeçen suç ortağına yarar. İştirakte tek başına “geri çekilmek” çoğu zaman yeterli değildir; çünkü diğer ortaklar suçu yine işleyebilir. Kanun bu nedenle iki ek durumu da gönüllü vazgeçme sayar (TCK m.41/2):
- Suçun, gönüllü vazgeçenin gösterdiği gayret dışında başka bir sebeple işlenmemiş olması;
- Suçun, gönüllü vazgeçenin bütün gayretine rağmen işlenmiş olması.
Gönüllü vazgeçen kişi teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz; ancak o ana kadar yaptığı hareketler başlı başına bir suç oluşturuyorsa yalnızca o suçtan sorumlu olur (TCK m.36).
Cezanın belirlenmesinde iştirakin yeri
İştirak nedeniyle yapılan indirim veya artırım, temel ceza belirlendikten sonra belirli bir sırayla uygulanır. TCK m.61/5’e göre temel ceza üzerinden sırasıyla teşebbüs, iştirak, zincirleme suç, haksız tahrik, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, şahsi indirim sebepleri ve takdiri indirim nedenleri uygulanır. Dolayısıyla teşebbüs aşamasında kalmış bir suça yardım eden kişide önce teşebbüs indirimi, sonra yardım etme indirimi yapılır.
| İştirak türü | Dayanak | Ceza |
|---|---|---|
| Müşterek fail | m.37/1 | Suçun cezası |
| Dolaylı fail | m.37/2 | Suçun cezası; kusur yeteneği olmayanı araç olarak kullanmada 1/3–1/2 artırım |
| Azmettiren | m.38 | İşlenen suçun cezası; üstsoy-altsoy nüfuzu veya çocukların azmettirilmesinde 1/3–1/2 artırım |
| Yardım eden | m.39 | Ağırlaştırılmış müebbette 15–20 yıl, müebbette 10–15 yıl; diğer hâllerde yarı indirim, üst sınır 8 yıl |
Özet
- İştirak, birden fazla kişinin kasten ve hukuka aykırı bir fiile bilerek ve isteyerek katkısıdır; taksirli suçlarda iştirak yoktur, TCK m.22/5 uygulanır.
- Faillik türleri: müşterek faillik (ortak karar + ortak icra) ve dolaylı faillik (başkasını araç olarak kullanma).
- Kusur yeteneği olmayanı araç olarak kullanan dolaylı failin cezası 1/3–1/2 artırılır.
- Azmettiren işlenen suçun cezasıyla cezalandırılır; azmettirme, karar vermemiş belirli bir kişide belirli bir suç kararı uyandırmaktır.
- Yardım etme manevi veya maddi olabilir; ceza indirimlidir ve diğer hâllerde sekiz yılı geçemez.
- Sınırlı bağlılık: asıl fiilin kasten ve hukuka aykırı olması yeterlidir; kişisel cezasızlık nedenleri sirayet etmez.
- Özgü suçlarda sıfatı taşımayan kişi yalnızca azmettiren veya yardım eden olabilir; iştirak için suç en az teşebbüs aşamasına varmalıdır.
- İştirakte gönüllü vazgeçme kişiseldir; suç başka sebeple işlenmemiş veya bütün gayrete rağmen işlenmişse de uygulanır.