Suç işlenmiş olsa bile devletin cezalandırma yetkisi bazı olaylarla sona erebilir. Bu olaylar hüküm verilmeden önce gerçekleşirse kamu davası düşer; hüküm kesinleştikten sonra gerçekleşirse ceza düşer, yani infaz edilemez. TCK bu nedenleri “Dava ve Cezanın Düşürülmesi” başlığı altında m.64–75 arasında düzenler: ölüm, af, zamanaşımı, şikâyetten vazgeçme ve önödeme. Uzlaşma ise CMK’da yer alır. Sınavlarda özellikle zamanaşımı süreleri, kesilme nedenleri ve şikâyetten vazgeçmenin iştirakteki etkisi sorulur.
Ölüm
- Sanığın ölümü: Kamu davası düşer; ancak niteliği gereği müsadereye tabi eşya ve maddi menfaatler için davaya devam edilebilir.
- Hükümlünün ölümü: Hapis ve henüz infaz edilmemiş adli para cezalarını ortadan kaldırır. Müsadereye ve yargılama giderlerine ilişkin olup ölümden önce kesinleşmiş hüküm ise infaz olunur (m.64/2).
Cezaların şahsiliği ilkesinin sonucu olarak ölümle ceza mirasçılara geçmez.
Af
Af yetkisi Anayasa’da düzenlenmiştir. Genel ve özel af ilanına TBMM üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararıyla karar verir (AY m.87). Ayrıca Cumhurbaşkanı sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle kişilerin cezalarını hafifletir veya kaldırır (AY m.104).
| Ölçüt | Genel af | Özel af |
|---|---|---|
| Etki alanı | Suçun kendisine yönelir, soyuttur | Belirli kişilerin cezalarına yönelir |
| Kamu davası | Düşer | Etkilemez (hükmedilmiş cezaya ilişkindir) |
| Ceza | Bütün neticeleriyle ortadan kalkar | İnfaz kurumunda çektirilmesine son verilebilir, süre kısaltılabilir veya adli para cezasına çevrilebilir |
| Hak yoksunlukları | Ortadan kalkar | Etkisini sürdürür (m.65/3) |
| Yargılama giderleri | İstenemez (m.74/3) | Etkilenmez |
Her iki af türü de müsadere olunan şeylerin veya ödenmiş adli para cezasının geri alınmasını gerektirmez (m.74/1). Kamu davasının düşmesi, şahsi hak davasını da etkilemez (m.74/2).
Dava zamanaşımı
Süreler
Dava zamanaşımı, belirli bir süre içinde hüküm verilmezse kamu davasının düşmesidir. Süreler, suçun kanunda öngörülen cezasının üst sınırına göre belirlenir (m.66/4).
| Suçun kanuni cezası | Dava zamanaşımı (m.66/1) |
|---|---|
| Ağırlaştırılmış müebbet hapis | 30 yıl |
| Müebbet hapis | 25 yıl |
| 20 yıldan aşağı olmamak üzere hapis | 20 yıl |
| 5 yıldan fazla ve 20 yıldan az hapis | 15 yıl |
| 5 yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezası | 8 yıl |
Süreler belirlenirken şu kurallar uygulanır:
- Yaş: Fiil sırasında 12–15 yaş arasındakiler için sürelerin yarısı, 15–18 yaş arasındakiler için üçte ikisi geçince dava düşer (m.66/2).
- Nitelikli hâller: Dosyadaki mevcut delillere göre suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâlleri de dikkate alınır (m.66/3).
- Seçimlik cezalar: Seçimlik cezaları gerektiren suçlarda hapis cezası esas alınır (m.66/4).
- Yeniden yargılama: Aynı fiilden dolayı tekrar yargılamayı gerektiren hâllerde süre, talebin kabul edildiği tarihten itibaren yeniden işler (m.66/5).
- Zamanaşımı uygulanmayan suçlar: İkinci Kitabın Dördüncü Kısmında (Millete ve Devlete Karşı Suçlar ve Son Hükümler) yazılı ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçların yurt dışında işlenmesi hâlinde dava zamanaşımı uygulanmaz (m.66/7).
Başlangıç anı
Durma ve kesilme
Durma (m.67/1): Soruşturma ve kovuşturma yapılması bir izin veya karar alınmasına ya da başka bir mercide çözülmesi gereken bir meselenin sonucuna bağlıysa, izin veya karar alınıncaya ya da mesele çözülünceye kadar; kaçak olduğu hakkında karar verilen fail bakımından da bu karar kaldırılıncaya kadar zamanaşımı durur. Durma sona erince süre kaldığı yerden işlemeye devam eder.
Kesilme (m.67/2): Aşağıdaki işlemler zamanaşımını keser:
- Şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması veya sorguya çekilmesi;
- Şüpheli veya sanıklardan biri hakkında tutuklama kararı verilmesi;
- Suçla ilgili iddianame düzenlenmesi;
- Sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa mahkûmiyet kararı verilmesi.
Kesilme hâlinde süre yeniden işlemeye başlar; birden fazla kesme nedeni varsa son kesme nedeninden itibaren işler (m.67/3). Ancak kesilme, zamanaşımını sınırsız uzatamaz:
Ceza zamanaşımı
Ceza zamanaşımı, kesinleşen cezanın belirli süre içinde infaz edilmemesi hâlinde artık infaz edilememesidir.
| Hükmedilen ceza | Ceza zamanaşımı (m.68/1) |
|---|---|
| Ağırlaştırılmış müebbet hapis | 40 yıl |
| Müebbet hapis | 30 yıl |
| 20 yıl ve daha fazla süreli hapis | 24 yıl |
| 5 yıldan fazla hapis | 20 yıl |
| 5 yıla kadar hapis ve adli para cezası | 10 yıl |
- Yaşa bağlı indirim dava zamanaşımındaki gibidir: 12–15 yaş için yarısı, 15–18 yaş için üçte ikisi (m.68/2).
- Ceza zamanaşımı, hükmün kesinleştiği veya infazın herhangi bir surette kesintiye uğradığı günden işlemeye başlar ve kalan ceza esas alınır (m.68/5).
- Türleri farklı cezaları içeren hükümler, en ağır ceza için öngörülen sürenin geçmesiyle infaz edilmez (m.68/4).
- Hak yoksunlukları ceza zamanaşımı doluncaya kadar devam eder (m.69); müsadere hükmü kesinleşmeden itibaren 20 yıl geçince infaz edilmez (m.70).
- Kesilme (m.71): İnfaz için yetkili merci tarafından hükümlüye yapılan tebligat veya bu maksatla hükümlünün yakalanması ceza zamanaşımını keser. Hükümlünün üst sınırı iki yıldan fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlemesi de ceza zamanaşımını keser.
Dava ve ceza zamanaşımı re’sen uygulanır; şüpheli, sanık ve hükümlü bundan vazgeçemez (m.72/2).
Şikâyet ve şikâyetten vazgeçme
Şikâyet süresi: Altı aylık süre, zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu öğrendiği günden başlar. 7531 sayılı Kanun ile eklenen cümleye göre şikâyete bağlı hakaret suçunda şikâyet süresi, her ne suretle olursa olsun fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yılı geçemez (m.73/2). Şikâyet hakkı olan birkaç kişiden birinin süreyi kaçırması diğerlerinin hakkını düşürmez (m.73/3).
Şikâyetten vazgeçme:
- Kanunda aksi yazılı olmadıkça suçtan zarar görenin vazgeçmesi davayı düşürür; hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçme cezanın infazına engel olmaz (m.73/4).
- İştirak hâlinde suç işlemiş sanıklardan biri hakkındaki vazgeçme diğerlerini de kapsar (m.73/5).
- Kanunda aksi yazılı olmadıkça vazgeçme, onu kabul etmeyen sanığı etkilemez (m.73/6).
- Vazgeçen kişi vazgeçtiği sırada şahsi haklarından da vazgeçtiğini ayrıca açıklamışsa artık hukuk mahkemesinde de dava açamaz (m.73/7).
Önödeme
Uzlaşma kapsamındaki suçlar hariç olmak üzere, yalnız adli para cezasını gerektiren veya kanuni hapis cezasının üst sınırı altı ayı aşmayan suçlarda fail, savcılığın tebliği üzerine on gün içinde belirlenen miktarı soruşturma giderleriyle birlikte öderse hakkında kamu davası açılmaz (TCK m.75/1). Ödenecek miktar şöyle belirlenir:
- Adli para cezası maktu ise bu miktar, değilse aşağı sınırı;
- Hapis cezası için aşağı sınırın her günü karşılığı 100 TL üzerinden bulunacak miktar;
- Hapis ile adli para cezası birlikte öngörülmüşse ikisinin toplamı.
Fail on gün içinde talep ederse miktar birer ay arayla üç eşit taksitle ödenebilir; taksitler ödenmezse önödeme hükümsüz kalır. Önödeme sonucu kovuşturmaya yer olmadığına veya düşmeye karar verilmesinden itibaren beş yıl içinde (taksirli suçlar hariç) önödemeye tabi bir suçu yeniden işleyen faile teklif edilecek miktar yarı oranında artırılır. Önödeme, kişisel hakkın istenmesini, malın geri alınmasını ve müsadereyi etkilemez (m.75/5).
Uzlaşma (atıf)
Uzlaşma CMK m.253–255’te düzenlenmiştir; TCK m.73’ün başlığındaki “uzlaşma” ibaresi 5560 sayılı Kanun ile çıkarılmıştır. Kamu davası açıldıktan sonra uzlaşma gerçekleşir ve sanık edimini defaten yerine getirirse mahkeme davanın düşmesine karar verir; edim ileri tarihe bırakılmış, taksite bağlanmış veya süreklilik arz ediyorsa durma kararı verilir ve durma süresince zamanaşımı işlemez (CMK m.254/2). Uzlaşmanın kapsamı ve usulü ceza muhakemesi hukukunda incelenir.
Özet
- Sanığın ölümü kamu davasını düşürür, ancak müsadereye tabi eşya için davaya devam edilebilir; hükümlünün ölümü hapis ve infaz edilmemiş adli para cezasını kaldırır.
- Genel af davayı düşürür ve cezayı bütün neticeleriyle kaldırır; özel afta hak yoksunlukları devam eder. Af kararı TBMM’de üye tamsayısının beşte üçüyle alınır (AY m.87).
- Dava zamanaşımı 30/25/20/15/8 yıl, ceza zamanaşımı 40/30/24/20/10 yıldır; çocuklarda yarı veya üçte iki uygulanır.
- Dava zamanaşımında kanuni cezanın üst sınırı ve nitelikli hâller esas alınır; seçimlik cezada hapis cezasına bakılır.
- Kesilme nedenleri sınırlıdır (savcı huzurunda ifade/sorgu, tutuklama, iddianame, mahkûmiyet); kesilme süreyi en fazla yarısı kadar uzatır.
- Ceza zamanaşımı hükmün kesinleşmesinden veya infazın kesintiye uğramasından itibaren kalan ceza üzerinden işler; tebligat, yakalama ve üst sınırı iki yılı aşan kasıtlı yeni suç keser.
- Şikâyet süresi öğrenmeden itibaren 6 aydır; hakarette fiilden itibaren 2 yılı geçemez. Vazgeçme iştirakte diğerlerini kapsar, kabul etmeyeni etkilemez.
- Önödeme, üst sınırı 6 ayı aşmayan hapis veya yalnız adli para cezası gerektiren suçlarda 10 gün içinde ödemeyle kamu davasını önler; uzlaşmada yalnız uzlaşan yararlanır.